Dopamine: waarom pijn en plezier meer met elkaar gemeen hebben dan je denkt…
Door Anna Lembke
Meer plezier lijkt aantrekkelijk, maar heeft een onverwachte keerzijde. Ons brein blijkt niet gemaakt voor voortdurende beloning en raakt daardoor uit balans. In dit artikel van Anna Lembke, auteur van De dopamine factor, lees je hoe dopamine, pijn en plezier samenhangen en waarom overvloed ons gevoeliger maakt in plaats van gelukkiger.
Bij langdurige en herhaalde blootstelling aan plezierige prikkels kunnen we steeds minder goed pijn verdragen en wordt onze drempel om plezier te kunnen ervaren steeds hoger.
Het mysterie van plezier
Plezier is een mysterieus fenomeen. Wat namelijk voor de één plezierig is, is dat misschien niet voor de ander. Iedereen heeft zijn eigen ‘favoriete drug’. Plezier en pijn kunnen verder ook tegelijkertijd voorkomen. We kunnen bijvoorbeeld zowel plezier als pijn ervaren als we iets pittigs eten. Dit heeft te maken met dopamine. Plezier en pijn worden namelijk op dezelfde plek verwerkt.
Neurowetenschappers hebben vastgesteld dat plezier en pijn worden verwerkt in elkaar overlappende hersengebieden en werken via een opponent process-mechanisme. Een andere manier om dit uit te leggen is dat plezier en pijn werken als een balans of wip.
Stel je voor dat er een balans of wip in onze hersenen zit met een scharnierpunt in het midden. Als er niets op de twee uiteinden staat, is de wip horizontaal, parallel aan de grond. Als we plezier ervaren, komt er dopamine vrij in ons beloningscircuit en helt de wip over naar de kant van plezier. Hoe meer en hoe sneller de wip overhelt, hoe meer plezier we ervaren.
Pijn en plezier in evenwicht
Het belangrijkste aspect van de pijn-plezierbalans is dat hij in evenwicht wil blijven. Hij wil niet te lang naar de ene of de andere kant doorslaan. Telkens als de balans doorslaat naar plezier, komen krachtige zelfregulerende mechanismen in actie om het evenwicht weer te herstellen. Deze zelfregulerende mechanismen vereisen geen bewuste gedachte of wilskracht. Ze gebeuren gewoon, als een reflex.
Niet iedereen begint met een balans die in evenwicht is: mensen die lijden aan depressie, angst en chronische pijn beginnen met een balans die overhelt naar de pijnkant, wat zou kunnen verklaren waarom mensen met psychische stoornissen sneller verslaafd raken.
Plezier heeft een prijs
De wetenschap leert ons dat elk plezier een prijs heeft en dat de pijn die erop volgt langduriger en intenser is dan het plezier dat er aanleiding toe gaf. Bij langdurige en herhaalde blootstelling aan plezierige prikkels kunnen we steeds minder goed pijn verdragen en wordt onze drempel om plezier te kunnen ervaren steeds hoger.
Doordat er onmiddellijk en blijvend herinneringen in ons geheugen worden ingeprent, vergeten we de lessen die we leren van plezier en pijn niet, zelfs niet als we dat liever wel zouden willen: zie deze herinneringen maar als een soort hippocampustatoeages die je hele leven meegaan.
Waarom plezier belangrijk is
De eeuwenoude genetische processen voor het verwerken van plezier en pijn zijn gedurende de evolutie en bij verschillende soorten grotendeels intact gebleven. Ze zijn perfect aangepast aan een wereld van schaarste. Als we geen plezier zouden kunnen ervaren, zouden we niet eten, niet drinken of ons niet voortplanten. Zonder pijn zouden we onszelf niet beschermen tegen verwondingen en de dood. Als we ons neurale balanspunt verhogen door herhaaldelijk plezier te ervaren, worden we eindeloze zoekers die nooit tevreden zijn met wat we hebben en altijd op zoek zijn naar meer.
Maar ook een probleem kan zijn
Maar dat is nu net het probleem. Mensen hebben als ultieme zoekers te goed gereageerd op de uitdaging om plezier na te streven en pijn te vermijden. Als gevolg daarvan hebben we onze leefomgeving veranderd van een wereld van schaarste in een wereld van overweldigende overvloed.
Onze hersenen zijn niet geschikt voor deze wereld. Tom Finucane, die onderzoek doet naar mensen met diabetes die een zittend leven hebben, zei: ‘We zijn cactussen in het regenwoud.’ En net als cactussen die zijn aangepast aan een dor klimaat, verdrinken we in dopamine.Het uiteindelijke effect hiervan is dat we nu meer beloningservaringen nodig hebben om plezier te voelen en we bij steeds minder schade al pijn voelen.
Hoe kun je de balans herstellen?
Het plezier dat we ervaren is de natuurlijke en reflexmatig fysiologische reactie van ons lichaam op pijn. Maarten Luthers versterving van het vlees door te vasten en door zelfkastijding zorgde er misschien wel voor dat hij er een beetje high van werd, ook al was het om religieuze redenen.
In mijn boek beschrijf ik hoe we een wereld kunnen herstellen waarin de mens zichzelf uitput door het eindeloos zoeken naar beloning en hoe je je eigen dopamine-regulatie kunt herstellen. Als we af en toe aan pijn worden blootgesteld, helt onze pijn-plezierbalans meer over naar de plezierkant, waardoor we na verloop van tijd minder vatbaar worden voor pijn en beter in staat zijn om plezier te ervaren.
Fragment uit: De dopamine factor
De dopamine factor
Dopamine laat ons goed voelen, maar veroorzaakt ook pijn en angst. Deze bestseller 'De dopamine factor' van Anna Lembke laat zien hoe je tevredenheid vindt door dopamine onder controle te houden.
Lees verder over dopamine:
- De dopamine factor: wat is dopamine en hoe werkt het?
- Dopamine & eetbuien: 10 natuurlijke manieren om je energiehormoon aan te wakkeren
- Dopaminedetox: waarom jij en je brein er beter van worden (+ zo pak je het aan)
- Gabor Maté over verslaving: waarom we allemaal hongerige geesten zijn
- Zit je in een dipje? 15 natuurlijke manieren om je gelukshormonen weer op peil te brengen
Anna Lembke is een toonaangevende psychiater en leidt een programma aan Stanford over de neurowetenschap van verslaving. Ze ontving vele onderscheidingen voor haar onderzoek naar het effect van dopamine op onze mentale gezondheid en de innovatieve behandelingen die ze daarvoor ontwikkelt.
