We leven in een tijd waarin gezondheid belangrijker lijkt dan ooit, en toch worden steeds meer mensen ziek. Wereldberoemde arts Gabor Maté, auteur van De mythe van normaal, bespreekt in dit artikel deze gekke paradox en ontdekt dat de mythe van ons normaal.
In mijn beleving veroorzaakt onze cultuur niet alleen al die gezondheidsproblemen, maar ook blinde vlekken die voorkomen dat we in de gaten hebben dat we in deze benarde situatie zitten, waardoor we er niets aan doen.
Maatschappij met gezondheidsobsessie
Over de meest door gezondheid geobsedeerde samenleving die ooit heeft bestaan kun je niet zeggen dat alles goed is. Gezondheid en welzijn zijn een moderne obsessie geworden. Industrieën waarin miljarden dollars omgaan profiteren van de niet-aflatende drang van de moderne mens om op mentaal, emotioneel en financieel niveau heel veel tijd en energie te stoppen in gezondere voeding, een jonger uiterlijk, een langer leven en in het opwekken van
het gevoel dat ze echt leven. Of ze willen gewoon minder last hebben van allerlei klachten.
We krijgen het ene na het andere ‘belangrijke gezondheidsnieuws’ voorgeschoteld op de voorpagina van tijdschriften, in nieuwsberichten op tv, via commercials en reclame die we overal om ons heen zien, en via de dagelijkse stortvloed aan internetcontent die viraal gaat. Allemaal prijzen ze op de een of andere manier een vorm van zelfverbetering aan. We doen ons uiterste best om al die ontwikkelingen bij te houden en toch gaat onze gezondheid achteruit.
Waarom worden we toch steeds zieker?
Wat is er aan de hand? Hoe kunnen we verklaren dat we in onze moderne wereld, met al ons medisch vernuft en onze medische ontwikkelingen, steeds meer chronische lichamelijke ziekten zien, evenals een groeiend aantal mensen met een psychische stoornis of verslaving? En hoe komt het dat dit ons niet alarmeert, als we het al opmerken? En hoe kunnen we de vele ziekten die ons belagen voorkomen en genezen?
Als arts met meer dan dertig jaar ervaring waarin ik van alles heb gedaan, van het ter wereld brengen van kinderen tot het leiden van een afdeling voor palliatieve zorg, word ik steeds opnieuw geraakt door hoe mensen worden beïnvloed door hun sociale en emotionele omgeving en hoe dit tot gezondheid of ziekte kan leiden. Deze nieuwsgierigheid, of misschien moet ik zeggen fascinatie, heeft er na verloop van tijd voor gezorgd dat ik me ging verdiepen in de nieuwste wetenschappelijke inzichten met betrekking tot dit soort verbanden.
De blinde vlek
Ik ben ervan overtuigd geraakt dat er achter de epidemie van geestelijke en lichamelijke chronische aandoeningen die ons op dit moment teistert, iets mis is in onze cultuur. In mijn beleving veroorzaakt onze cultuur niet alleen al die gezondheidsproblemen, maar ook de ideologische blinde vlekken die voorkomen dat we in de gaten hebben dat we in deze benarde situatie zitten, waardoor we er niets aan doen.
Deze blinde vlekken, die overal in de cultuur voorkomen maar vooral in het werk dat ik doe tragische gevolgen heeft, zorgen ervoor dat we de verbanden tussen onze gezondheid en ons sociaal-emotioneel leven niet zien. Je zou het ook zo kunnen zeggen: lichamelijke of geestelijke chronische ziekten zijn voor een groot deel een functie of kenmerk van hoe de dingen zijn, en dus niet een of ander mankement. Ze zijn een gevolg van hoe we leven, ze zijn niet een of andere mysterieuze afwijking van wat normaal is.
Stress als gezondheidscrisis
Ik noem onze cultuur ‘toxisch’. Daarbij denk je misschien aan dingen als milieuverontreinigende stoffen die al sinds het begin van het industriële tijdperk overal voorkomen en heel slecht zijn voor onze gezondheid. Er zijn inderdaad ongelooflijk veel giftige stoffen in onze leefomgeving, zoals asbestdeeltjes en kooldioxide dat allerlei schade aanricht. Maar we kunnen ook de meer hedendaagse betekenis van ‘toxisch’ uit de populaire psychologie gebruiken: de verspreiding van negativiteit, wantrouwen, vijandigheid en polarisatie waardoor het huidige sociaalpolitieke klimaat wordt gekenmerkt.
Ik gebruik de omschrijving ‘toxische cultuur’ voor iets wat nog veel breder is en veel dieper in ons is verankerd: de totale context van sociale structuren, geloofssystemen, veronderstellingen en waarden die onze cultuur, en daardoor ook elk aspect van ons leven, doordringen. Dat ons sociale leven invloed heeft op onze gezondheid wisten we al, maar het is nog nooit zo belangrijk geweest als nu dat we dit erkennen. Ik zie het als de belangrijkste en meest ingrijpende gezondheidsproblematiek van onze tijd, en in mijn ogen wordt dit probleem onder andere veroorzaakt door de toenemende stress.
Lichaam en geest zijn verbonden
In De mythe van normaal ga ik ervan uit dat je lichaam en geest niet los van elkaar kunt zien. Naar mijn mening zit onze sociale en economische cultuur zo in elkaar dat ze zelf chronische stressfactoren teweegbrengt die ons welzijn enorm aantasten, en dat is de afgelopen decennia alleen maar erger geworden.
Ziekte in een wereld van overvloed
Ondanks de meest fantastische economische, technologische en medische middelen die we ter beschikking hebben, lijden talloze mensen aan ziekten die het gevolg zijn van stress, onwetendheid, ongelijkheid, milieuverloedering, armoede en sociaal isolement. Miljoenen mensen sterven voortijdig aan ziekten die we kunnen voorkomen of aan ontberingen die we met al die middelen die we ter beschikking hebben gemakkelijk uit de wereld kunnen helpen.
Wat betekent ‘normaal’ eigenlijk?
In de medische wereld verwijst het woord ‘normaal’ onder andere naar de toestand waarnaar wij als artsen streven en die de grenzen aangeeft tussen gezondheid en ziekte. ‘Normale niveaus’ en ‘normaal functioneren’ zijn ons doel als we behandelingen toepassen of geneesmiddelen voorschrijven. We bepalen ons succes of falen ook aan de hand van ‘statistische normen’; we stellen bezorgde patiënten gerust dat een symptoom of bijwerking volkomen normaal is, oftewel ‘te verwachten’ valt. Dit zijn allemaal specifieke en legitieme toepassingen van het woord die we kunnen gebruiken om situaties zo realistisch mogelijk in te schatten, zodat we onze tijd en energie op de juiste dingen kunnen richten.
De gevaren van normalisering
De titel van De mythe van normaal verwijst echter niet naar deze betekenis van ‘normaal’, maar naar een verraderlijker betekenis die ons niet naar een gezondere toekomst leidt, maar een gezondere toekomst onmogelijk maakt.
In voor- en tegenspoed kunnen we als mens aan dingen gewend raken, vooral als de veranderingen stapsgewijs plaatsvinden. Het moderne werkwoord ‘normaliseren’ verwijst naar een mechanisme waarbij iets wat vroeger als afwijkend werd gezien, zo normaal wordt dat het niet meer op onze radar verschijnt. Op maatschappelijk niveau betekent ‘normaal’ dan vaak ‘hier is niets te zien’: alle systemen functioneren zoals het hoort, verder onderzoek is niet nodig.
Ik kijk hier heel anders naar.
Ziekte als alarmsignaal
Als we ziekte niet als een wrede speling van het lot of een of ander boosaardig mysterie zouden zien, maar als een te verwachten en dus normaal gevolg van abnormale, onnatuurlijke omstandigheden, zou dat enorme gevolgen hebben voor hoe we omgaan met alles wat met gezondheid te maken heeft. Fysieke en psychische aandoeningen zouden dan niet meer worden gezien als individuele uitingen van pathologie, maar als levende alarmsignalen die onze aandacht richten op waar onze maatschappij de weg is kwijtgeraakt, en in welk opzicht onze zekerheden en veronderstellingen met betrekking tot gezondheid in feite onwaarheden zijn.
Ze kunnen ons ook laten zien wat er nodig is om het roer om te gooien en een gezondere wereld op te bouwen. Een gezondere wereld wordt niet zozeer belemmerd door een gebrek aan technologische kennis, geld of nieuwe ontdekkingen, maar veel meer door het verwrongen idee van normaliteit binnen onze cultuur dat er zelfs voor zorgt dat we niet handelen naar wat we eigenlijk allang weten. Dit zien we vooral waar een heldere blik het meest gewenst is: in de geneeskunde.
Beperkingen van de medische wereld
Binnen het huidige medische paradigma worden twee fouten gemaakt, die het gevolg zijn van een schijnbaar wetenschappelijke benadering die in sommige opzichten veel meer lijkt op een ideologie dan op het gebruik van empirische kennis. Hierbij wordt alleen maar naar de biologische aspecten van complexe gebeurtenissen gekeken, en worden lichaam en geest als los van elkaar gezien. Daardoor kijken artsen bijna alleen maar naar het lichaam of de geest in plaats van naar de wezenlijke connectie tussen beide.
De vergeten verbinding tussen lichaam en geest
Deze tekortkoming betekent niet dat de geneeskunde niet tot de meest wonderbaarlijke dingen in staat is en doet ook niets af aan de goede bedoelingen van een heleboel artsen, maar ze beperkt wel heel sterk het goede dat de medische wetenschap zou kunnen doen.
Een van de meest hardnekkige en rampzalige tekortkomingen die onze gezondheidszorg hinderen is de onwetendheid – in de zin van niet weten of van bewust negeren – van wat wetenschappelijk al is vastgesteld. Een voorbeeld hiervan is het overvloedige en toenemende bewijs dat je de organen en systemen van levende mensen niet als los van elkaar kunt zien en dat hetzelfde geldt voor onze geest en ons lichaam.
Over het algemeen is de medische wereld tot nu toe nog niet bereid of in staat geweest dit bewijsmateriaal in de praktijk te integreren en behandelmethoden aan deze inzichten aan te passen.
‘Nieuwe’ wetenschap
De nieuwe wetenschap – waarvan een groot deel conceptueel gezien helemaal niet zo nieuw is – heeft nog geen noemenswaardige invloed op het curriculum van geneeskunde-opleidingen, waardoor goedbedoelende zorgverleners nog steeds in het duister blijven tasten. Een groot aantal van hen moet uiteindelijk zelf de verbanden leggen.
De kern, die geheel overeenstemt met wat de wetenschap aantoont, is dit: gezondheid en ziekte zijn geen willekeurige toestanden in een specifiek lichaam of lichaamsdeel. In wezen zijn ze een uitdrukking van iemands totale leven dat niet los van andere dingen kan worden gezien: het wordt beïnvloed door – of beter gezegd, het komt voort uit – een web van omstandigheden, relaties, gebeurtenissen en ervaringen. Natuurlijk zitten er ook goede kanten aan de verbazingwekkende medische vooruitgang van de afgelopen twee eeuwen, en aan de onvermoeibare volharding en intellectuele vindingrijkheid van mensen die dankzij hun werk enorme stappen mogelijk hebben gemaakt op het gebied van onze gezondheid.
Fragment uit: De mythe van normaal
De mythe van normaal
In 'De mythe van normaal' laat Gabor Maté zien wat 'normaal' in een toxische maatschappij betekent voor trauma, ziekte en heling.
Lees verder:
- Wat is de oorzaak van jouw onverklaarbare pijn? 12 boeken over lichamelijke klachten
- Onverklaarbare pijn in je rug, nek, schouders en bilspieren: dit kan de onderliggende oorzaak zijn
- Last van onverklaarbare allergieën, ontregelde huid of vermoeidheid? Dit kan er aan de hand zijn
De Canadees dr. Gabor Maté, bekend arts, trauma- en verslavingsdeskundige, schreef over zijn ervaringen diverse baanbrekende bestsellers en spreekt hierover wereldwijd. Naomi Klein noemde hem een healer om te koesteren. De documentaire over zijn werk The Wisdom of Trauma werd al meer dan 6 miljoen keer bekeken.
