De leugen die je als kind bent gaan geloven: zo herken én stop je het

De meeste mensen zijn iets in hun kindertijd gaan geloven wat ze nu enorm in de weg zit. Zonder deze overtuiging aan te pakken, is helen lastig vindt Gabor Maté, auteur van De mythe van normaal. In dit artikel schrijft hij hierover én leert hij je een fijne oefening om je brein te herprogrammeren.

Heling kan niet plaatsvinden als we onze waardigheid niet aanvaarden, als we niet  accepteren dat we het waard zijn om geheeld te worden, ook al kan dat onze kijk op de wereld en hoe we met anderen omgaan op zijn kop zetten.
– Mario Martinez, The MindBody Code

Onwaardigheidsgevoelens

In een maatschappij die munt slaat uit het gevoel van ontoereikendheid dat veel mensen hebben, is ‘ik ben het niet waard’ ongetwijfeld de meest voorkomende zelfbeperkende overtuiging. Deze overtuiging ligt ten grondslag aan alle andere overtuigingen. Als we er niets aan doen, saboteert ze onze beste pogingen om vanuit mededogen zelfonderzoek te doen.

Gehypnotiseerd in je kindertijd

We moeten niet onderschatten hoe sterk verankerd en verraderlijk deze overtuiging met betrekking tot onze waardigheid is. We zijn bijna letterlijk gehypnotiseerd om te geloven dat we niet goed genoeg zijn. Vanuit neuraal perspectief, legt bioloog Bruce Lipton uit, draait alles om hersengolven.

Deltagolven, hersengolven met de laagste frequentie, zijn in onze eerste twee levensjaren dominant. Daarna neemt het aantal thètagolven toe, tot we ongeveer zes jaar oud zijn. ‘Een kind dat jonger is dan zeven produceert vooral thètagolven,’ vertelde hij me. ‘Thèta is een hypnotische toestand, waardoor je zeven jaar lang van alles verinnerlijkt. Net zoals wanneer je onder hypnose bent, geloof je alle boodschappen die je ontvangt.’ Pas daarna komt de toestand van bewuste  opmerkzaamheid en logisch denken die met de activiteit van alfa- en bètagolven gepaard gaat. ‘We downloaden onze waarnemingen en overtuigingen over het leven al jaren voordat we kritisch kunnen nadenken,’ schrijft Lipton. ‘Die waarnemingen of misvattingen worden onze waarheden.’

Uit deze waarheden vormen we vervolgens onze ideeën over wie we in deze wereld zijn. Maar die waarheden zijn eigenlijk onwaarheden. We bevorderen onze authentieke autonomie als we in de gaten hebben hoe we onszelf misleiden en onze negatieve overtuigingen vervangen door mededogend zelfonderzoek.

Hoewel het al heel waardevol is om de verhalen die we over onszelf vertellen te kennen, willen we uiteindelijk dat ze hun greep op ons kwijtraken.

Negatief denken als obsessie

Negatief denken heeft een kenmerk dat verder gaat dan een obsessie: we worden er steeds opnieuw toe gedwongen, hoewel we er totaal geen plezier aan beleven. Het is de bedoeling om de hersenen opnieuw te trainen, om door bewuste inspanning het vermogen van de prefrontale cortex te versterken om een op het verleden gebaseerde trance te doorbreken en ons terug te brengen naar het hier en nu. Op deze manier kun je met elk zich herhalend gedachtepatroon werken waarmee je jezelf omlaaghaalt.

Dit is een ervaringsgerichte methode, die de nodige inzet en opmerkzaamheid vereist. Je moet het niet alleen doen, maar ook volledig ervaren. Alleen als je er volledig met je aandacht bij bent kun je je hersenen opnieuw programmeren.

Deze vijf stappen zijn het effectiefst als je ze regelmatig toepast, maar ook telkens wanneer een zelfondermijnende overtuiging zo’n sterke invloed op je heeft dat je bang bent om erin verstrikt te raken. Zoek een plek waar je rustig kunt zitten en schrijven. Bij deze oefening is het nuttig om een dagboek te gebruiken waarin je met de hand schrijft.

Oefening: bevrijd jezelf van beperkende gedachten

In onderstaande oefening reik ik je enkele stappen aan waarmee je jezelf van je negatieve overtuigingen kunt leren bevrijden, zodat je wakker wordt uit de hypnotische droomtoestand van je onwaardigheid.

Stap 1: Herbenoemen

Bij de eerste stap noem je de zelfbeperkende gedachte bij naam en zeg je precies wat ze is: een gedachte, een overtuiging, niet de waarheid. Bijvoorbeeld: ‘ik lijk te geloven dat ik verantwoordelijk ben voor andermans gevoelens.’ Of: ‘Ik denk dat ik sterk moet zijn.’ Of: ‘Ik gedraag me alsof ik denk dat ik alleen waardig ben als ik andere mensen help.’

Het is ontzettend belangrijk dat je deze stap heel bewust doorloopt, want daarbij activeer je het deel van jezelf dat de inhoud van je geest kan waarnemen zonder dat je je ermee identificeert. Je bent als het ware je eigen belangstellende maar onpartijdige waarnemer.

Bij het herbenoemen gaat het er niet om dat je de zelfontkennende gedachte laat verdwijnen. Doordat deze gedachte al heel lang in je brein huist, zal ze alles op alles zetten om zich tegen uitzetting te verzetten. De gedachte wordt zelfs versterkt door jouw pogingen om haar te onderdrukken of te verdrijven, net zoals dat gebeurt als je eraan toegeeft.

Het is niet meer een ijzeren wet waartegen je je moet verzetten of een beschuldiging die je moet weerleggen: gewoon een gedachte, hoe pijnlijk of disfunctioneel die ook mag zijn. De kans is groot dat de gedachte terugkomt. Dan herbenoem je haar gewoon weer met een kalme vastberadenheid en een bewuste, waakzame opmerkzaamheid.

Stap 2: Herkaderen

Bij deze stap leer je hoe je de herbenoemde overtuiging aan zijn juiste bron kunt toewijzen: ‘Mijn brein stuurt een oude, vertrouwde boodschap naar me toe’. In plaats van jezelf of iemand anders de schuld te geven, zeg je waar de overtuiging aan kan worden toegeschreven: aan neurale circuits die in je hersenen werden geprogrammeerd toen je nog kind was. Het zegt iets over een periode vroeg in je leven waarin de voorwaarden ontbraken die noodzakelijk waren voor een gezonde ontwikkeling van je emotionele circuits.

Je duwt de gedachte niet weg, maar je maakt ook duidelijk dat je er niet om hebt gevraagd en dat je de gedachte ook nooit hebt verdiend. Herkaderen is direct gerelateerd aan compassievolle nieuwsgierigheid naar je ware zelf. De aanwezigheid van een negatieve overtuiging zegt niets over jou als persoon. Het is geen moreel falen of een zwakte van je karakter. Het is gewoon het gevolg van omstandigheden waarover je geen controle had. Nu kun je wel zelf bepalen hoe je op de negatieve overtuiging reageert.

De kwaliteit van je huidige ervaring hangt veel meer af van hoe je er nu op reageert dan van iets wat vastligt of voorbeschikt is door wat er in het verleden is gebeurd.

Stap 3: Herfocussen

Bij deze stap geef je jezelf wat meer tijd. Aangezien de negatieve overtuigingen over jezelf verzinsels zijn, zullen ze uiteindelijk verdwijnen, mits je ze daarvoor de tijd geeft. Het sleutelprincipe is ‘het er niet om gaat hoe je je voelt, maar wat je doet.’ Dat betekent niet dat je je gevoelens of overtuigingen onderdrukt, maar dat je ze niet toestaat om je onderuit te halen of je zelfonderzoek te dwarsbomen.

Zo ga je te werk: als het je lukt om een negatieve overtuiging over jezelf op te merken die de overhand dreigt te krijgen, ga dan iets anders doen. Dit vereist de nodige opmerkzaamheid, dus wees niet te streng voor jezelf als het niet meteen lukt. Soms nemen deze overtuigingspatronen gewoon de overhand voordat je er iets aan kunt doen.

In het begin moet je de lat niet te hoog leggen: gun jezelf een kwartiertje of zo. Kies iets wat je leuk vindt en waarbij je lekker actief bent, bij voorkeur iets gezonds en creatiefs, maar in principe kan het alles zijn waar je plezier aan beleeft zonder dat je nog meer schade aanricht. In plaats van hulpeloos weg te zakken in de gebruikelijke wanhoop van negatieve overtuigingen over jezelf, kun je bijvoorbeeld een stukje gaan wandelen, wat muziek opzetten, een kruiswoordpuzzel maken, zolang het maar iets is waarmee je de komende vijftien minuten kunt doorkomen.

Of, als je daar niet meteen de energie voor hebt, kun je je bewust concentreren op wat liefdevol is in je leven of wat je energie geeft, bijvoorbeeld op kansen die je hebt gegrepen of mogelijkheden waar je een glimp van hebt opgevangen, op wat je aan je eigen leven of dat van anderen hebt bijgedragen, op mensen van wie je houdt of die jou liefde hebben gegeven.

De bedoeling van het herfocussen is je hersenen leren dat ze niet hoeven toe te geven aan het oude, afgezaagde verhaal. Ze kunnen leren om voor iets anders te kiezen, ook al is dat in het begin maar voor even.

Stap 4: Herwaarderen

Bij deze stap maak je de balans op en ben je volledig eerlijk tegen jezelf. Tot nu toe heeft de zelf-afwijzende overtuiging de dienst uitgemaakt en overschaduwt die overtuiging alles wat je bewust over jezelf gelooft.

Stel dat je tegen jezelf gezegd hebt: ‘Ik verdien liefde in mijn leven’, maar dat je geest tegelijkertijd meer waarde hecht aan de overtuiging ‘Ik ben waardeloos’. De weegschaal slaat minstens negen van de tien keer door naar die tweede overtuiging. Je kunt deze stap dan zien als een soort onderzoek naar de objectieve kosten van de overtuigingen waar je geest zoveel tijd en energie in heeft geïnvesteerd.

Wat heeft deze overtuiging me eigenlijk opgeleverd? vraag je. Mogelijke antwoorden: een schaamtegevoel en het gevoel dat ik alleen ben. Ik ben erdoor verbitterd geraakt. Het heeft ervoor gezorgd dat ik mijn dromen niet najaag, geen risico’s neem, geen intieme liefde ervaar. Het heeft een lichamelijke ziekte of lichamelijke symptomen opgeleverd.

Bij een volledige herwaardering houd je ook rekening met eventuele beloningen die deze overtuiging je geeft. Beschermt ze je zodat jou niets ergs overkomt, zelfs op de korte termijn? Heeft ze je beschermd tegen kritiek of afwijzing?

Doe deze oefening bovenal zonder jezelf te veroordelen. Je bent niet in dit leven gekomen met het verzoek om op deze manier geprogrammeerd te worden en je wordt niet gestraft voor wat je over jezelf ontdekt.

Stap 5: Herscheppen

Wat heeft tot nu toe je identiteit bepaald? Je hebt mechanismen aan de dag gelegd die in je hersenen waren geprogrammeerd voordat je voor iets anders kon kiezen en uit die automatische mechanismen en lang geleden geprogrammeerde overtuigingen heb je een leven gevormd. Het is tijd om opnieuw te scheppen: om je een ander leven voor te stellen, een leven dat echt de moeite waard is om te kiezen.

Er zit liefde in je hart en die wil je verbinden met de liefde in het universum. Terwijl je herbenoemt, herkadert, herfocust en herwaardeert, laat je patronen los die je vastgehouden hebben en waar je aan vastgehouden hebt. Wat voor leven zou je willen leiden in plaats van een leven waarin je verblind bent door je dwangmatige obsessie met het verwerven van dingen, jezelf troosten, zelfrechtvaardiging, bewondering, onbewustheid en zinloze activiteiten? Wat wil je graag creëren?

Schrijf je waarden en intenties op en doe dat vervolgens nog een keer vanuit je volle bewustzijn. Stel je voor dat je integer leeft, dat je mensen vanuit mededogen voor hen en voor jezelf in de ogen kunt kijken.

Fragment uit: De mythe van normaal

Lees ook deze artikelen van Gabor Maté:

• Dr. Gabor Maté over het helen van trauma’s: dit zijn de 4 belangrijke principes van helen
• Gabor Maté over verslaving: waarom we allemaal hongerige geesten zijn
• Emotionele allergieën bij ADD en gevoeligheid: het overgevoelige zenuwstelsel