Anders dan gewone dromen, die je je meestal niet herinnert, blijven deze dromen je bij.

Ontmoeting met overleden geliefden

Postmortale ervaringen of ontmoetingen met overledenen worden ook wel ‘na-de-dood communicatie’ genoemd. Het zijn ervaringen die veel vaker voorkomen dan wordt aangenomen. De tekens die mensen ontvangen zijn nogal uiteenlopend: van telepathische communicatie tot betekenisvolle toevalligheden of zogenaamde onmogelijke voorvallen. De huidige wetenschap erkent deze ervaringen niet en schiet daarmee te kort. In een post-materiële wetenschap en een holistisch mensbeeld passen deze ervaringen vanuit een verruimd bewustzijn wel.

Onderstaande verhalen zijn voorbeelden hiervan. Heb jij dergelijke ervaringen, koester deze dan, want er is niets mooiers dan de ontmoeting met het mysterieuze. Het is de bron van een diepe kennis over het leven.

Ontmoetingen in dromen

Omdat ontmoetingen met overleden dierbaren vaak in dromen voorkomen, denken mensen nogal eens dat het simpelweg een droom is. Maar anders dan gewone dromen, die je je meestal niet herinnert, blijven deze dromen je bij. Het zijn ‘dromen’ die echter voelen, alsof je een echtere wereld hebt betreden dan de wereld die je in waakbewustzijn ervaart.

Jacqueline vertelt over de ontmoeting met een dierbare vriend in een droom:

“Het moet ergens in het begin van mijn rouwperiode zijn geweest –  ik weet niet meer precies wanneer – dat je in mijn droom verscheen. Ik had wel verwacht nog iets van je te zullen vernemen, ook al hadden we die mogelijkheid nooit besproken. Dat hoefde ook niet. We wisten wel dat je als onstoffelijke ziel een eeuwige existentie hebt en jezelf manifesteert middels opeenvolgende stoffelijke vormen als tijdelijke expressie. Daarbij hadden we veertig jaar samen lief en leed – meer lief dan leed eigenlijk – gedeeld in een warme spirituele vriendschap en daarbij past een spirituele afsluiting.”

Bescheiden en zachtaardig

“Of ik meteen na onze droomontmoeting ontwaakte of dat ik het me later bij het wakker worden herinnerde, staat me niet meer helder voor de geest. Het was sowieso een bovenwereldse ervaring zonder enig tijdsbesef, een voor mij vertrouwd fenomeen geworden door mijn jarenlange meditatiebeoefening.

Die bewuste nacht, zittend op een denkbeeldig bankje, ergens – maar ik weet niet waar – voel ik ineens jouw zielsenergie naast me neerstrijken, bescheiden en zachtaardig als altijd. Ik kan je gezicht niet zien, maar herken je leuke suède schoenen (maat 46), die we samen kochten.

Ik vraag je ietwat verbaasd: “ben je dan nog niet gereïncarneerd in een ander lichaam?” Achteraf beschouwd een nogal typische eerste vraag op dat moment, die ik bij nader inzien toch wel bij onze omgang vind passen. Je was er trouwens ook erg duidelijk over geweest dat je snel naar India wilde als je volgende levensbestemming. Daar voelde je je thuis.”

Engelachtige omhelzing

“Je zegt: ‘’laten we wat gaan wandelen”, iets wat we wel vaker deden. Op weg naar een bos in de buurt, neem je me onverwachts in je armen. Liefdevol maar dan van een andere, meer onthechtere, soort. Zo voelt het.

Je zachte ongebruikelijke omhelzing is een ‘bedankt’. Niet zozeer voor iets specifiek, maar meer voor wie ik ben geweest in jouw leven. Voor alles wat we niet tegen elkaar hebben gezegd, ook niet tijdens je korte ziekbed. Zo beleef ik het. Dan verdwijn je weer, net zo onopgemerkt als je bent gekomen.

Ik ervaar jouw komst en je, haast engelachtige, omarming als een definitieve afronding van jouw leven in de mij bekende vorm. Van ons samenzijn. ‘Dat was het dan’, een zin die je uitsprak na de dodelijke diagnose. De herinnering aan deze dierbare ontmoeting vervaagt langzaam uit mijn actieve bewustzijn, maar heeft zich rechtmatig genesteld in mijn hart. Jij ook ‘bedankt’ lieverd. Fijn dat je nog even langskwam. Tot gauw weerziens.”

Paranormale ontmoetingen

Historische verslagen en onderzoeken hebben aangetoond dat 50 à 75% van mensen die rouwen, melden dat zij de aanwezigheid van de overledene, zien, horen of voelen. Deze ontmoetingen blijken een diepgaande invloed te hebben op overtuigingen over leven en dood en over een leven na de dood. Ook hadden deze ervaringen een significante impact op hun rouw. Verder hebben deze ontmoetingen een helend effect omdat ze bijdragen aan een gevoel van verbondenheid met de overledene.

Maar ook als je niet droomt of tussen waken en slapen verkeert, kan een betekenisvolle ontmoeting je zomaar toevallen, zoals ook Maartje dat meemaakte:

Maartje vertelt:

“Mijn oma van moederszijde is in eind april 1996 overleden, na ruim een half jaar bedlegerig te zijn geweest. Ze overleed uiteindelijk enkele dagen voordat ik naar Italië zou verhuizen. Dus direct na haar begrafenis ging ik in Italië wonen, in Milaan, in een Japans yogacentrum. Ik ging daar wonen-werken-leren. Ik was toen 28 jaar.”

Een grote rozenplant

“Mijn leraar in dit centrum was ook kunstenaar. In die hoedanigheid werd hij vaak uitgenodigd bij de opening van exposities. Zo ook begin juni. Ik had het adres opgezocht op de kaart, en de tramlijn die we moesten nemen om er te komen. Op het adres aangekomen, bleek dat we verkeerd zaten. We kwamen midden in de stad bij een rozenkwekerij, waar ze een soort expositie hadden van kindertekeningen. Niet waar we naar op zoek waren. Maar eenmaal daar keken we wat rond bij de rozen, ook omdat de kwekerij een kleine oase was zo in de stad.”

Contact met mijn overleden oma

“Staande voor een grote rozenplant ‘veranderde’ alles ineens. Deze roos had exact dezelfde kleur en geur als de rozen in de tuin van mijn oma. Het leek of alles ineens vertraagde, of ik in een soort bubbel zat samen met deze roos. Dit duurde even zo, totdat ik verder liep langs de rij met rozen. Deze ‘ontmoeting’ met de roos leek een soort laatste afscheid van mijn oma, op een plek waar we helemaal niet hoorden te zijn, maar ‘toevallig’ wel aanbeland waren.

Dit toeval, maar ook de sfeerverandering toen ik voor die ene roos stond – het bijzondere gevoel van vertraging en een soort verdichting – maakten dat dit moment voelde als anders, als een direct contact met mijn overleden oma.”

Ineke Visser is auteur van Licht op Sterven, oprichter van het Landelijk Expertisecentrum Sterven en heeft haar eigen YouTube kanaal ‘Anders kijken naar Sterven’.

Licht op sterven

‘Licht op sterven’ van Ineke Visser is een betekenisvol boek dat dieper ingaat op het proces van sterven en de verruiming van bewustzijn in de overgang naar de dood.

Bestel jouw exemplaar voor €23.50 met gratis verzending Bestel nu

Je bestelt bij

Lees ook deze artikelen van Ineke Visser:

• Persoonlijk verhaal: hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood?
• De dood als een mysterie willen begrijpen: wat gebeurt er na de laatste adem?
• Licht op sterven: 7 wonderbaarlijke ervaringen op de grens van leven en dood

Het bericht Ontmoetingen met overleden geliefden: zo herken je of het ‘echt’ was verscheen eerst op Inspirerend Leven.

Dat moment, dat vergeet ik van mijn leven niet meer. Alles werd licht, ik werd licht.

Wat zijn levenseinde-ervaringen?

Een doodzieke vader die ineens een helder moment heeft. Een vrouw die op haar sterfbed haar zus ziet, die al tien jaar eerder stierf. Het zijn voorbeelden van levenseinde-ervaringen. Dit zijn sterfbedverschijnselen en visioenen op het sterfbed. Ze treden meestal op tijdens een helder bewustzijn, het zijn krachtige, persoonlijke ervaringen. Ze hebben een grote betekenis voor degene die zoiets ervaart en voor de betrokken familieleden, vrienden en zorgverleners.

Hieronder vallen bijvoorbeeld overleden familieleden die in een visioen verschijnen aan het sterfbed of religieuze figuren die de stervende komen helpen. Ook klokken die plots stilstaan rond het moment van overlijden, horen hierbij. Net als aanwezigen die een verandering van temperatuur in de kamer voelen of die damp, wasem, mist of vormen rond de stervende zien. Deze ervaringen lijken niet alleen de naderende dood aan te kondigen, maar worden ook als troostrijk en geruststellend ervaren.

Overeenkomsten met nabij-de-doodervaringen

De wereldwijd onderzochte nabij-de-doodervaringen (NDE) hebben overeenkomsten met levenseinde-ervaringen op het sterfbed. In Nederland bijvoorbeeld, deed Pim van Lommel onderzoek naar nabij-de-doodervaringen. Van Lommel is oud-cardioloog en auteur van ‘Eindeloos bewustzijn’.

Het zijn ervaringen zoals het binnengaan in licht, andere realiteiten en de ontmoeting met overleden dierbaren. Die laatsten komen hen troosten, geruststellen, meenemen of juist weer terugsturen. Maar het meest indringend voor betrokkenen is de ervaring van vrede, rust en de intense compassie, de liefde en het licht waarin zij zich gedragen weten.

Mensen die een nabij-de-doodervaring hebben gehad, weten heel stellig dat zij overleden waren als ze waren meegegaan met hun overleden dierbaren. Het zijn indringende ervaringen, die voor altijd een grote impact op hun leven blijven hebben.

De ervaring heel houden

Wie niet eerder te maken had met levenseinde-ervaringen kan deze maar al te gemakkelijk afdoen als fantasie of verwardheid. Maar als iemand eenmaal een dergelijke ervaring heeft meegemaakt, laat het een blijvende, diepe indruk achter. Veel mensen hebben ervaringen rondom sterven, maar praten daar niet zo gemakkelijk over. In het beste geval om de ervaring als speciaal kleinood te bewaren, maar vaker uit angst om niet serieus te worden genomen.

Laten wij hun ervaringen ‘heel’ houden. Het gaat niet om waar of onwaar, gelijk of ongelijk. Dat zijn activiteiten van het verstand, terwijl deze ervaringen onze ratio te boven gaan. En als wij open staan voor de wonderbaarlijke ervaringen op de grens van leven en dood kunnen we iets van de diepte van het leven ervaren.

7 voorbeelden van levenseinde-ervaringen

1. ‘Ze leek intens naar iets te staren’

Pauline verloor haar moeder en vertelt daarover:

“Plotseling keek mijn moeder omhoog naar het raam en leek intens naar iets te staren. Vervolgens draaide zij zich naar mij toe en zei: ‘Pauline, alsjeblieft, wees nooit bang om dood te gaan. Ik heb een prachtig licht gezien waarnaar ik op weg was. Het was zo vredig en het kostte me grote moeite om terug te komen.’ Toen ik naar huis wilde gaan, zei ik: ‘Dag mam, tot morgen.’ Ze keek me recht aan en zei: ‘Ik maak me geen zorgen om morgen en beloof me dat jij dat ook niet doet.’ De volgende ochtend was ze overleden. Ik was verdrietig, maar ik wist dat ze iets had gezien wat haar troost en rust gaf, toen ze wist dat ze ging sterven.”

2. ‘Ik was er wel en ik was er niet. Alles viel van me af’

Het komt ook voor dat omstanders iets meekrijgen van de ervaring van licht op een sterfbed. Zoals Jeannie, hospicevrijwilliger, meemaakte:

“Ze lag op haar zij en ik zat op een stoel naast haar. Ze keek mij aan met heel grote blauwe ogen. Ik vertelde dat haar familie er zo aan kwam en dat alles goed ging, dat ik bij haar bleef en dat ze het goed deed. Ik had mijn hand over haar hand liggen en ik was heel erg aanwezig bij haar. Ik zei niet veel. Wij keken elkaar aan en we bleven elkaar aankijken. Het was spannend en ik werd er heel stil van. Het duurde voor mijn gevoel heel lang, maar waarschijnlijk was het slechts een kort moment.

Terwijl we elkaar aankeken ging zij dood. Ze ging dood, dat zag ik, maar ze bleef kijken. Dat moment, dat vergeet ik van mijn leven niet meer. Alles werd licht, ik werd licht. Er was allemaal blauw licht. Ik was er wel en ik was er niet. Er gebeurde in die seconden ontzettend veel, alles viel van me af. Ik ervaarde het alsof… Er zijn geen woorden voor. Dus ik zat daar, begon te huilen en ik keek haar nog steeds aan. Toen ebde de ervaring weg en heb ik haar bedankt.”

3. ‘Ze zei: ‘Daar is Henk’

Visioenen en heldere dromen zijn misschien wel de meest gerapporteerde levenseinde-ervaringen. De stervenden zien dan meestal overleden dierbaren, met wie zij een hechte relatie hadden. Het doel lijkt altijd te zijn om de stervende door het proces van sterven heen te helpen. Ook lijken deze ontmoetingen de stervende in spiritueel opzicht voor te bereiden op de dood. Stervenden spreken dan over opgewacht worden, meegaan, weggaan of op reis gaan.

Diny:

“Mijn moeder zei op gegeven moment tegen mijn dochter: ‘Maak mijn tas maar klaar, want Jan wacht op me.’ Jan was haar man – mijn vader – en ze zag hem dus. Ze zag ook familieleden, maar niet haar moeder. Het ging vooral om haar man, die heel jong was gestorven, toen hij 52 was. Mijn moeder was inmiddels 85. Ze zag haar man en ze wist dat ze naar hem toe ging. Wij vonden dat wel mooi. Mijn dochter deed ook alsof ze haar tas klaarmaakte. Ongeveer anderhalve dag later overleed mijn moeder.”

Niet alleen lijken visioenen de stervenden voor te bereiden op de dood, deze ervaringen kunnen ook helend zijn. Zoals de moeder die haar overleden dochter bij zich wist. Voor deze moeder was de beleving dat haar overleden dochter haar kwam halen, bemoedigend en troostvol in het proces van sterven. Tegelijkertijd was het een gelegenheid om over haar dochter te praten. Zij overleed op haar achttiende, een groot verdriet in het leven van deze moeder, waarover ze nooit had kunnen spreken met haar man.

4. ‘Juist op dat moment viel het beeld van de muur’

Opvallend vaak komt het voor dat mensen plotseling het gevoel hebben dat iemand is overleden. Iemand met wie ze zich verbonden voelen. Achteraf blijkt dat dan inderdaad het geval te zijn. Vaak wonen deze mensen ver weg van elkaar, zoals in onderstaand voorbeeld. Zulke gewaarwordingen vinden vaak plaats in een droom, net voor iemand in slaap valt of wanneer iemand plotseling wakker wordt. De dierbare lijkt gekomen om afscheid te nemen en te laten weten dat alles goed met hem of haar is.

Christina:

“Ik werd gebeld. Om zeven uur, dat weet ik nog. Het was mijn tante die belde en het enige wat ze zei was: ‘Christina.’ En ik zei: ‘Mijn vader is dood.’ Heel gek. Het kwam vanzelf uit mijn mond. Ik woonde in Amerika en moest toen zo snel mogelijk naar huis komen en heel veel dingen regelen, maar ik had pas de volgende dag een vlucht. Diezelfde avond voordat ik naar bed ging, zette ik muziek op. Heerlijke, instrumentele pianomuziek. Ik luisterde en stond een beetje te bewegen. Ja… en toen kwam mijn vader om even met mij te dansen. Hij hield mij vast, hij knuffelde mij. Het was een afscheid.”

Soms gebeuren er vreemde dingen op of rond het moment van overlijden. Het samenvallen van twee of meer gebeurtenissen in de tijd, heet synchroniciteit. Gebeurtenissen die strikt genomen niet ‘oorzaak en gevolg’ zijn, maar die wel gelijk zijn qua betekenis of verwant zijn. Het stilvallen van klokken op het moment van sterven is zo’n voorbeeld. Of de twee voorbeelden die hospicevrijwilliger Lisette geeft:

“Een meneer overleed laat in de avond. Van familieleden hoorden we dat, op het moment dat hij overleed, bij hen het kruisbeeld van de muur was gevallen. Dat kruisbeeld hadden ze van hem gekregen. Ze waren met het gezin bij elkaar en maakten er, enigszins geschrokken, een grapje over: ‘Goh, oom Jan laat even weten dat hij er nog is’. Maar op dat moment overleed hij dus.”

5. Betekenisvolle levenseinde-ervaringen

Het verlangen naar verzoening is een voorbeeld van een ultiem betekenisvolle levenseinde-ervaring. Als mensen hun levenseinde naderen, maken zij de balans op van het geleefde leven. Dat kan een verlangen naar verzoening oproepen en aansporen om onafgemaakte zaken alsnog af te ronden. Onafgemaakte zaken afronden geeft verlichting en stelt de stervende in staat zich in spiritueel opzicht voor te bereiden op de naderende dood.

6. ’Ze spreidde haar armen wijd uit en glimlachte stralend’

Stervenden met wie al enige tijd geen contact mogelijk was, blijken tot onverwachte heldere momenten in staat, om nog afscheid te nemen van naasten. Terwijl het er op leek dat zij ver weg waren, teruggetrokken in zichzelf of comateus.

Zo maakte hospicecoördinator Ineke het volgende mee:

“De mevrouw in ons hospice was zowel doof als stom. Dat vergde een bijzondere wijze van communiceren. Waarschijnlijk was ze altijd al tenger geweest, maar nu was ze vel over been en doorschijnend als een engel. Nadat zij enkele dagen onaanspreekbaar was geweest en volledig in een andere wereld leek te vertoeven, opende zij onverwacht haar ogen en keek haar familieleden een voor een aan. Daarna leken haar ogen over iedereen heen weg te kijken. Hoewel je dat fysiek niet meer van haar verwachtte, richtte ze zich op, spreidde haar armen wijd uit en een stralende glimlach trok over haar gezicht. Vervolgens zakte ze terug in haar kussen en stierf.

Deze mevrouw had een onverwacht helder moment waarin ze afscheid nam van haar naasten. Gezien de stralende glimlach op haar gezicht was, hier mogelijk ook sprake van een visioen waarin zij betekenisvolle anderen ontmoette. De immense rust en vrede in de kamer op dat moment, waren nog geruime tijd voelbaar.”

7. Terminale helderheid

Deze terminale helderheid komt ook voor bij patiënten die al jaren alzheimer hebben of zeer ernstig dementerend zijn en die hun familie niet meer herkennen. Plotseling, in de laatste ogenblikken voor hun overlijden, kunnen zij heel helder worden. Zo zijn ze in staat om hun kinderen of partner weer te herkennen, ze bij hun naam te noemen, bewust afscheid van hen nemen en dan te sterven.

Dit soort ervaringen zijn met de huidige medische inzichten niet verklaarbaar, omdat de hersenen bij deze terminale patiënten ernstig beschadigd moeten zijn. Toch is terminale helderheid van stervende patiënten een bekend fenomeen. Voor naasten zijn het betekenisvolle en troostrijke ervaringen.

Ineke Visser is auteur van Licht op Sterven, oprichter van het Landelijk Expertisecentrum Sterven en heeft haar eigen YouTube kanaal ‘Anders kijken naar Sterven’.

Licht op sterven

‘Licht op sterven’ van Ineke Visser is een betekenisvol boek dat dieper ingaat op het proces van sterven en de verruiming van bewustzijn in de overgang naar de dood.

Bestel jouw exemplaar voor €23.50 met gratis verzending Bestel nu

Je bestelt bij

Lees verder:

• Persoonlijk verhaal: hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood?
• De dood als een mysterie willen begrijpen: wat gebeurt er na de laatste adem?
• Persoonlijk verhaal: bijzonder contact met overleden geliefde

Het bericht Licht op sterven: 7 wonderbaarlijke ervaringen op de grens van leven en dood verscheen eerst op Inspirerend Leven.

We weten dat sterfbedverschijnselen al duizenden jaren worden ervaren en dat deze ervaringen vermeld worden in vele verschillende culturen en spirituele tradities.

Het mysterie van de dood door de eeuwen heen

De dood is altijd omgeven geweest door mysterie en door specifieke cultuurgebonden symbolen, rituelen en tradities. De oosterse traditie heeft nog altijd een rijke cultuur als het gaat om de reis door en het verblijf na de dood. Ook de middeleeuwen kenden nog de kunst van het sterven.

Binnen het christendom van deze donkere eeuwen omvatte de kunst van het sterven, de zogenaamde Ars Moriendi, een streven om verzoend met God dit leven te verlaten en om op het sterfbed een voorbeeld te zijn voor anderen. In het Westen wortelen, historisch gezien, de dood en daarmee verschijnselen en ervaringen rondom de dood, in het christelijk geloof. Het was vooral de opkomst van de wetenschap in de negentiende eeuw die daar in het Westen een einde aan maakte.

Een van de beroemdste illustraties van een sterfbedverschijnsel is te vinden op de fresco’s van Giotto in de San Francesco kerk. De stervende Sint Franciscus van Assisi wordt afgebeeld omringd door engelen, terwijl een andere afbeelding een stervende monnik laat zien ergens anders in Italië. Deze monnik is zich bewust van de stervende Sint Franciscus en roept naar hem uit: ‘Wacht op mij Sint Franciscus, ik kom eraan, ik kom eraan!’

Het geheim van de dood

Ongeacht je geloofstraditie of spirituele overtuiging zal niemand van ons ooit zeker weten wat er gebeurt na de dood. Concepten die we daarvan maken zijn immers per definitie ontoereikend en bovendien veranderlijk naar de mate waarin we ons bewustzijn over sterven en de dood verruimen. Toch weten we dat sterfbedverschijnselen al duizenden jaren worden ervaren en dat deze ervaringen vermeld worden in vele verschillende culturen en spirituele tradities.

Binnen (medisch) wetenschappelijke kringen is er een toenemende acceptatie dat deze ervaringen meer zijn dan visioenen op het sterfbed zoals die gewoonlijk gerapporteerd worden en dat zij helemaal niet zo ongewoon zijn. Het is voornamelijk aan onderzoek door wetenschappers als Raymond Moody (Verenigde Staten), Pim van Lommel (Nederland) en Peter Fenwick (Groot Brittanië) te danken dat er ook in het Westen een toenemende bereidheid bestaat om de dood weer met een verruimde blik te bezien.

Het boek van Peter en Elizabeth Fenwick The Art of Dying leert dat fenomenen als verschijningen en geesten voor het eerst serieus werden bestudeerd in de zeventiende eeuw. Tegen de negentiende eeuw onderscheidde men verschillende vormen van verschijningen. Als een overleden persoon verscheen aan iemand die gezond en wel was, was dat meestal om die persoon informatie te geven. Maar een verschijning aan een stervende omvatte niet alleen het bericht van de aanstaande dood, maar ook hulp om de stervende door datgene heen te helpen wat voor hem lag.

Het eerste onderzoek hiernaar vond eind negentiende eeuw plaats door de medische onderzoekers Gurney, Myers en Podmore. Hun boek Phantasms of the Living werd voor het eerst gepubliceerd in 1886 en bevat een fascinerende verzameling van ongewone ervaringen.

De visioenen van Doris

Het eerste wetenschappelijk onderzoek werd verricht in 1920 door Sir William Barrett, medisch professor verbonden aan het Royal College of Science in Dublin. Zijn belangstelling laaide op na een persoonlijke ervaring van zijn vrouw, die werkte als vroedvrouw. Lady Barrett werd geroepen bij een vrouw, genaamd Doris, die in barensnood verkeerde. Haar kind kwam gezond ter wereld maar Doris stierf in het kraambed.

Lady Barrett vertelt hoe Doris visioenen begon te zien: ‘Plotseling keek ze heel specifiek naar één kant van de kamer terwijl een stralende lach haar hele wezen verlichtte. “Oh, lovely, lovely,” zei Doris. Toen haar werd gevraagd wat ze zag, antwoordde Doris: “Lovely brightness, wonderful beings.” Een moment later riep ze uit: “O, mijn vader, o, hij is zo blij dat ik kom, hij is zo blij. Kon alleen William maar mee.”’ Doris spreekt daarna opnieuw met haar vader en zegt hem dat ze eraan komt. Vervolgens zegt ze tegen Lady Barret: ‘O, hij is zo dichtbij.’ Dan lijkt ze verward: ‘Hij heeft Vida bij zich, Vida is bij hem.’ Het was deze laatste opmerking die maakte dat Sir William deze ervaring serieus nam. Vida was Doris’ zuster, met wie zij een hechte band had.

Vida was inderdaad kort daarvoor overleden, maar vanwege haar zorgelijke toestand was Doris daarover niet geïnformeerd. Het feit dat zij haar zuster had gezien in het gezelschap van haar overleden vader, terwijl zij dacht dat deze gezond en wel was, overtuigde Sir William.

Hij kon deze ervaring niet meer als een onbeduidend incident afdoen. Hij was er zelfs zo van onder de indruk dat hij gelijksoortige ervaringen begon te verzamelen en vastlegde in zijn boek Deathbed Visions. Ook concludeert hij daarin dat dit soort ervaringen niet zo maar een bijproduct is van hersenen die sterven, maar dat dit kan voorkomen bij stervenden die helder zijn en bij vol bewustzijn.

De onderzoeken van Peter Fenwick

Peter Fenwick, emeritus hoogleraar neuropsychiatrie in Londen, is een autoriteit op het gebied van bijna-doodervaringen. Fenwicks interesse in bijna-doodervaringen werd geprikkeld toen hij Raymond Moody’s boek Life After Life las. Aanvankelijk sceptisch herzag hij zijn mening na een gesprek met een van zijn eigen patiënten, die een bijna-doodervaring beschreef die grote overeenkomsten vertoonde met de beschrijvingen van Moody. Daarna verwierf Fenwick ook bekendheid met zijn onderzoek naar zogenaamde end-of-life-experiences, verschijnselen en ervaringen die de dood lijken aan te kondigen. Met Sue Brayne en Hilary Lovelace onderzocht hij wat de implicaties van deze ervaringen zijn voor de palliatieve zorg. . Ineke Visser voerde dit onderzoek voor Fenwick uit in drie Nederlandse hospices.

Uit zijn onderzoek naar bijna-doodervaringen zoals patiënten op hartbewakingsafdelingen die rapporteren nadat zij een hartstilstand hadden gehad, blijkt dat ongeveer 10% van de mensen die weer herstellen na een hartstilstand een bijna-doodervaring hebben beleefd. Dit percentage komt overeen met wat andere onderzoekers, zoals Van Lommel, al eerder vaststelden. Deze bijna-doodervaringen hebben dezelfde kenmerken als de door Fenwick onderzochte ervaringen die de aanstaande dood inluiden, zoals het binnengaan in licht, de ervaring van andere realiteiten en de ontmoeting met overleden dierbaren die hen komen troosten, geruststellen, meenemen of juist weer terugsturen.

Maar het meest indringend voor betrokkenen is de ervaring van vrede en rust en de intense compassie, de liefde en het licht. Mensen die een bijna-doodervaring hebben gehad, weten heel stellig dat als zij waren meegegaan met hun overleden dierbaren, zij zouden zijn overleden. Het zijn indringende ervaringen die voor altijd een grote impact op hun leven blijven hebben.

Fragment uit: Licht op sterven

Licht op sterven

‘Licht op sterven’ van Ineke Visser is een betekenisvol boek dat dieper ingaat op het proces van sterven en de verruiming van bewustzijn in de overgang naar de dood.

Bestel jouw exemplaar voor €23.50 met gratis verzending Reserveer nu

Je bestelt bij

Lees verder:

• Persoonlijk verhaal: hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood?
• Wat gebeurt er als je doodgaat? Terugblikken op het leven

Het bericht De dood als een mysterie willen begrijpen: wat gebeurt er na de laatste adem? verscheen eerst op Inspirerend Leven.

Om inzicht te krijgen in het universele proces van sterven is het helpend om sterven te plaatsen in het perspectief van de elementenleer.

Elementenleer

Die algemene geldigheid vertelt ons dat alles in de wereld is opgebouwd uit de vijf elementen aarde, water, vuur, lucht en ether. De elementen ín ons vormen een dynamisch samenspel, deels in ons karakter terug te vinden en deels afhankelijk van gebeurtenissen in de buitenwereld. Je voelt je vitaal, gezond en innerlijk krachtig als er een zekere mate van evenwicht is. Als, met andere woorden, de elementen in harmonie zijn.

De vijf elementen en sterven

Om inzicht te krijgen in het universele proces van sterven is het helpend om sterven te plaatsen in het perspectief van de elementenleer. Deze oeroude leer helpt je om los te komen van de medische kijk op sterven, van het bieden van oplossingen voor fysiologische symptomen en om uit de modus van het beredderen te komen. Het helpt je om jezelf in lijn te brengen met het ritme van het leven en om mee te bewegen met de veranderende belevingen en behoeften van stervenden. Bekend is dat het stervensproces in het boeddhisme wordt uitgelegd aan de hand van deze leer. Het bijzondere is echter dat de elementenleer in alle grote wijsheid tradities terug te vinden is, tot aan de oude Grieken toe.

Zoals wij in de moederschoot gevormd zijn door de elementen aarde, water, vuur, lucht en ether, zo verlaten die elementen ons een voor een tijdens het stervensproces. Hoewel er een zekere volgorde in lijkt te zitten, mag je het terugtrekken van de elementen niet als een lineair proces zien. Sterven kan lange tijd vergen, maar kan zich ook in enkele uren voltrekken. Het blijft onmogelijk om aan te geven wanneer de dood werkelijk zal intreden. In al die gevallen trekken de elementen zich terug.

Aarde

In ons lichaam is het aarde-element onze basis. Het wordt vertegenwoordigd door de botten en het skelet. Een grote mate van geaard of gegrond zijn, geeft je stevigheid en stabiliteit. In het karakter van mensen zie je dat terug als een stevige, betrouwbare persoonlijkheid.

Is er een teveel aan aarde dan kunnen mensen zwaar op de hand worden, star en bang voor verandering. Wanneer iemand sterft trekt het element aarde zich als eerste terug. Dat uit zich in een verminderde behoefte aan eten en drinken. In het proces van sterven is verlies van gewicht en lichaamskracht het eerste dat waarneembaar is.

De energie loopt terug en de materie neemt af. Niet alleen bij mensen die ongeneeslijk ziek zijn en binnen afzienbare tijd gaan sterven. Ook bij ouderen kun je goed waarnemen dat het aarde-element zich aan het terugtrekken is. Met de verdwijning van het aarde- element neem je ook afscheid van al je aardse bezittingen, van alle materie.

Water

Ons lichaam bestaat voor 70% uit water. Water is van levensbelang en nodig om goed te functioneren, om mee te stromen met het leven, om vooruit te gaan en flexibel te zijn. Het waterelement wordt vertegenwoordigd door de gevoelsmens.

Wanneer iemand sterft en het waterelement zich terugtrekt, heeft de stervende geen controle meer over lichaamsvochten. Het lichaam droogt uit. Als de spieren in het lichaam hun functie verliezen, vermindert ook de controle over de blaas en de sluitspieren.

Het waterelement staat ook voor onze emoties en gedachten. Deze lijken langzaam maar zeker op te lossen. Dat is goed te merken wanneer de stervende op enig moment letterlijk afstandelijk lijkt te worden. Niet gemakkelijk voor familie en vrienden. Het is vaak het moment dat mensen beseffen dat hun geliefde een andere weg gaat bewandelen. Dat kan gevoelens van eenzaamheid en verdriet oproepen.

Vuur

Het vuurelement vertegenwoordigt in het lichaam de omzettings- en verbrandingsprocessen en onze energiehuishouding. Het verwijst naar ons enthousiasme voor het leven. Wanneer het nog fijnere element vuur oplost, trekt de energie zich terug en wordt de stervende koud. Ook dat is voor omstanders goed te ervaren.

Het begint bij de uiteinden van het lichaam: de handen, voeten, oren en neus. De warmte trekt zich terug in de richting van het hart en de vitale organen geven het langzaam maar zeker op. Degene die gaat sterven, zal steeds vermoeider zijn doordat organen gaan uitvallen. Daardoor zullen afvalstoffen zich ophopen in het lichaam waardoor de stervende meer en meer versuft.

Het hele metabolisme verandert. Je ziet dat aan de huid die een grauwe, bleke kleur krijgt. Het gezicht valt in en de neus en kin worden spits.

Als gevolg van de verminderde hartfunctie vertraagt de bloedsomloop. Als het vuur zich terugtrekt, vordert het proces van sterven en de stervende verliest de passie en de wil om te leven. Het zou nu weleens snel kunnen gaan. Dit is overigens een andere situatie dan wanneer de wil en de passie om te leven verdwijnen en er sprake is van een verlangen naar de dood terwijl iemand lichamelijk nog relatief gezond is.

Lucht

Het luchtelement heeft te maken met de ademhaling en beïnvloedt de huid. Het luchtelement wordt vertegenwoordigd door de denkers onder ons. Als uiteindelijk het nog weer fijnere luchtelement het opgeeft, zie je de ademhaling veranderen. Waar de ademhaling wellicht eerst nog laag in de buik zat, wordt deze steeds oppervlakkiger en zie je deze hoger in het lichaam.

Wanneer het luchtelement zich terugtrekt, nadert de voltooiing van het stervensproces. Toch kan het ook dan nog even duren. Uiteindelijk blaast de stervende zijn laatste adem uit. Ook als je voorbereid bent, kan het je overrompelen. Maar er is geen twijfel over mogelijk. Soms geeft de stervende verschillende laatste ademstootjes op het moment dat hart en longen stoppen. Anderen ademen lang uit, enkele seconden later gevolgd door wat opnieuw een ademteug lijkt. Dit kan zich nog een aantal keren herhalen. Dat kan schrik aanjagen als je daar niet op voorbereid bent. Het zijn echter slechts de longen die lucht uitstoten.

Nu wordt de stervende als overleden beschouwd. Iemand is letterlijk over zijn lijden heen. Sommigen zullen zeggen dat de ziel het lichaam heeft verlaten of dat de stervende de overgang heeft gemaakt naar de geestelijke wereld.

Ether

Toch is het na de laatste uitademing nog niet gedaan. Je krijgt te maken met het ether-element. Het allerfijnste element ether – ijl, onzichtbaar, zonder vorm en grens – vertegenwoordigt leegte. Het is een leegte die volledig is; vol en ledig tegelijk. Het wordt in het lichaam uitgedrukt als lege ruimte, zoals de ruimte tussen de gewrichten, de organen en de cellen.

Hoewel het element onzichtbaar is, kunnen wij er iets van ervaren wanneer wij naar binnen keren en stil worden. Het vredige, rustige gevoel dat dan ontstaat, is waar het element ether naar verwijst. In ons karakter maakt ether ons evenwichtig en enigszins ernstig. Een teveel aan ether maakt zweverig. Dat kun je waarnemen bij mensen die zich hier op aarde niet thuis voelen en maar niet kunnen aarden. Ook is het etherelement merkbaar bij mensen op hoge leeftijd. Zij lijken soms al doorzichtig, bijna transparant te zijn.

De subtiele energieën die nu nog oplossen, zijn minder zichtbaar voor de ongeoefende, innerlijke zintuigen maar ervaarbaar voor velen rondom een sterfbed.

Fragment uit: Licht op sterven

Licht op sterven

‘Licht op sterven’ van Ineke Visser is een betekenisvol boek dat dieper ingaat op het proces van sterven en de verruiming van bewustzijn in de overgang naar de dood.

Bestel jouw exemplaar voor €23.50 met gratis verzending Reserveer nu

Je bestelt bij

Lees verder:

• Persoonlijk verhaal: hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood?
• Wat gebeurt er als je doodgaat? Terugblikken op het leven
• Chinese geneeskunde en de vijf elementen: breng je elementen weer in balans met deze tips

Het bericht De 5 elementen & het einde van leven: het pad van natuurlijke overgang verscheen eerst op Inspirerend Leven.

In de weken die volgden, of liever gezegd de nachten, begonnen er vreemde dingen te gebeuren.

Communicatie met overledenen

Els: “Elisabeth Kübler-Ross heeft altijd een bijzondere indruk op me gemaakt. Haar verhalen over communicatie met overleden geliefden klinken misschien te mooi om waar te zijn, maar ergens in mij is er een verlangen om daarin te geloven. Na het plotselinge overlijden van mijn moeder, pakte ik die hoop als een reddingslijn. Elke avond fluisterde ik: “Welterusten, Mama. Geef me alsjeblieft een teken, ik wil weten hoe het met je gaat.”

In de weken die volgden, of liever gezegd de nachten, begonnen er vreemde dingen te gebeuren. Mijn kleine digitale klokje op het nachtkastje, dat ooit door mijn moeder in Nieuw-Zeeland was gekocht, begon zonder enige aanleiding te flikkeren. Altijd als ik in de buurt kwam, maar ook op momenten dat ik niet in de buurt was. Het bracht me terug naar de momenten bij haar thuis, waar ik altijd stiekem dacht dat de flikkerende lampen een boodschap van mijn vader waren. Nu voelde het anders, en dat maakte me nieuwsgierig, maar ook wantrouwend. Is dit daadwerkelijk een signaal van mijn moeder, of gewoon een technische glitch?

Geen contact meer

Na enige tijd begon ik het signaal van mijn moeder te verwachten, als een soort spel. Ik ging onderhandelen: “Als jij het bent, Mama, laat me dan om 3 uur ’s nachts iets horen.” Maar de nachten gingen voorbij zonder ook maar iets te zien of te horen. Langzaam maar zeker verloor ik mijn geloof in deze communicatie. Virale berichten konden immers niet de leegte vullen die haar dood had achtergelaten.

Hulp van boven

En toen, op een zondagavond, sloeg het noodlot toe—mijn laptop gaf de geest. Al mijn werk was verdwenen en met deadlines die naderen, brak de paniek in me uit. Na een nacht vol slapeloze gedachten, roep ik in mijn dromen mijn moeder om hulp. Die nacht werd het klokje opnieuw mijn gids. Een bliepje, een knipperend licht in het donker en uiteindelijk een tijd die niet kon liegen: 3.06 uur. Vol vertrouwen, als een samenzwering tussen moeder en kind, wist ik dat alles goed zou komen.

De volgende ochtend voelde ik me zowel zenuwachtig als hoopvol toen ik mijn laptop weer opstartte. Wat er toen gebeurde, voelde als een wonder: al mijn documenten waren terug! Ik schreeuwde het bijna uit van vreugde en met een kloppend hart op de fiets naar een afspraak in Bilthoven, zag ik iets onverwachts—lathyrus! De favoriete bloemen van mijn moeder. Op dat moment twijfelde ik niet langer. Wat me het meest raakte, was het vertrouwen dat in me was herboren.

De kracht van ons bewustzijn

Nog steeds achtervolgden de bliepjes me. Een tweede nacht, en opnieuw een teken op hetzelfde tijdstip. Dit alles deed me denken aan de kracht van ons bewustzijn, dat niet gebonden is aan tijd en ruimte. De ervaringen die Elisabeth beschrijft, zijn geen fantasieën. Ik heb ze zelf ervaren, en ze hebben me veranderd.

Ik ben nog steeds bezig met het verlies, maar ook met het omarmen van de tekenen die van een andere wereld naar ons toe komen. Het is een reis van verdriet naar hoop en van wanhoop naar innerlijk weten. Je hoeft het alleen maar te vragen, en soms, soms krijg je meer terug dan je had durven hopen.”

Fragment uit: Licht op sterven

Licht op sterven

Ben jij bekend met ervaringen als deze of wil je er meer van weten? Het volledige verhaal van Els en nog heel veel meer ervaringen voor, tijdens en na een sterven, lees je in ‘Licht op Sterven. Inzichten en ervaringen vanuit een verruimd bewustzijn’ van Ineke Visser.

Bestel jouw exemplaar voor €23.50 met gratis verzending Reserveer nu

Je bestelt bij

Lees ook deze artikelen van Ineke:

• Persoonlijk verhaal: hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood?
• Zo herken je tekenen en boodschappen van overleden dierbaren

Het bericht Persoonlijk verhaal: bijzonder contact met overleden geliefde verscheen eerst op Inspirerend Leven.

Ik heb nog heel veel tijd nodig om van mijn hoofd naar mijn hart te gaan. In mijn hoofd zitten gedachten die angstig maken maar in mijn hart woont de rechtvaardige God.

‘Ga als je geroepen wordt’

Het is een uitspraak van Leo Fijen. Sinds hij deze vijf woorden uitsprak tijdens één van de ontmoetingen die ik met hem had, heb ik deze woorden dicht bij mij gehouden. Hij spreekt ze uit wanneer hij vertelt over de tijd die hij nam voor het afscheid van zijn eigen ouders. Eerst zijn moeder. Later zijn vader. Na lange tijd zijn kop in het zand te hebben gestoken, was er zijn zus die op zijn deur bleef kloppen, die hem wakker schudde. ‘Er is altijd iemand die je roept rondom een sterven’, vertelde hij mij. ‘Als je geroepen wordt, moet je gaan, moet je er zijn voor de zieke en stervende, onvoorwaardelijk.’

En zo werd ik onlangs geroepen. Door Louise, zorgverlener in een woonzorgcentrum, voor één van haar bewoners. Ik ben gegaan. Het leven leerde mij die roep te verstaan. Vaak is die roep slechts een fluistering. Een stille hint waar je maar al te gemakkelijk aan voorbij gaat. Ik leerde ook dat je die fluistering beter niet kunt negeren. Deze te verstaan en te gaan, soms door alle weerstand heen, brengt je op de plek waar je moet zijn; precies op het juiste moment. Het plaatst je in de stroom van dienstbaarheid aan het leven.

Een existentiële worsteling

In het particuliere, statige zorgcentrum bezoek ik hem. Ik geef hem een hand en ga zitten. Louise had me gewaarschuwd: ‘Schrik niet, mijnheer heeft Parkinson en soms loopt er wat speeksel langs zijn mond. Ik kijk hem aan, mijn ogen worden zacht, en terwijl hij vertelt dat hij wat zenuwachtig is, zie ik ter plekke zijn nervositeit wegebben. ‘Er is één gedachte waarin ik geloof en dat is dat God het leven geeft en dat God het leven neemt’, klinkt het moeizaam maar beslist. ‘Ik wil euthanasie maar ik ben bang want het oordeel over mijn levenseinde is aan Hem.’ Een dag eerder vertelde Louise mij aan de telefoon dat mijnheer sinds enkele weken wordt geplaagd door hevige nachtmerries. Er bestaat echter geen twijfel over zijn verlangen naar de dood noch over zijn keuze voor euthanasie. Maar het is de angst die ongebreideld bezit van hem neemt en hem gevangen houdt in een existentiële worsteling.

Bang voor het eigen geweten

Ik ontspan in mijn stoel tegenover hem als ik luister naar zijn verhaal. Tot zijn vijfentwintigste ging alles goed. Hij doorliep het gymnasium moeiteloos en ging studeren. Hij had vrienden en vriendinnen. Het leven lachte hem toe. Maar na zijn vijfentwintigste krijgt hij psychische problemen. Manisch depressief luidde de diagnose. En nu, op zijn tachtigste, is het genoeg geweest. Hij weet het zeker: euthanasie.

Het is mij onmiddellijk duidelijk. Ik heb te maken met niet alleen een zeer intelligente man maar ook met een uiterst sensitieve man die een hoog ontwikkeld geweten heeft. Het zijn niet de dogma’s uit het Christelijk geloof die hem beangstigen, het is zijn eigen geweten.

Van het hoofd naar het hart

Twee weken later ontmoet ik hem opnieuw. Weer zit ik in mijn stoel tegenover hem. ‘Ik vertrouw je’, is het eerste wat hij zegt. En hij vervolgt: ‘Euthanasie, het kan nog niet. Ik heb nog heel veel tijd nodig om van mijn hoofd naar mijn hart te gaan. In mijn hoofd zitten gedachten die angstig maken maar in mijn hart woont de rechtvaardige God. De God die liefde ís. In mijn hart ben ik één met God, daar is geen oordeel. Ik wil in liefde sterven.’ Ik vermoed dat mijnheer minder tijd nodig heeft dan hij zelf denkt. En ik ben onder de indruk en in grote eerbied voor deze man wanneer ik hem stilletjes verlaat.

Een rustig afscheid

Anderhalve maand later ben ik voor de derde, en naar al snel blijkt, laatste keer in het statige pand. Louise laat me binnen en in de hal van het zorgcentrum vertelt ze me dat mijnheer deze ochtend is overleden. ‘Zijn hart is er gewoonweg mee gestopt’ voegt ze er zachtjes aan toe. Wij kijken elkaar in verwondering aan. En voordat ik het goed en wel besef, spoelt een immense blijdschap door mij heen; deze bijzondere mens is gestorven en over zijn lijden heen. Hij heeft niet hoeven kiezen voor euthanasie maar slechts de roep hoeven te verstaan. En hij ging. Zo kreeg hij, toen hij er klaar voor was, een dood die in overeenstemming was met zijn hoge en zuivere geweten.

Geschreven door: Ineke Visser

Ineke Visser is auteur van Licht op sterven en initiatiefnemer van het Landelijk Expertisecentrum Sterven.

Licht op sterven

‘Licht op sterven’ van Ineke Visser is een betekenisvol boek dat dieper ingaat op het proces van sterven en de verruiming van bewustzijn in de overgang naar de dood.

Bestel jouw exemplaar voor €23.50 met gratis verzending Reserveer nu

Je bestelt bij

Lees verder:

• Wat gebeurt er als je doodgaat? Terugblikken op het leven
• Het pad naar genezing: respect voor verdriet en rouw
• Wat gebeurt er na de dood met je ziel?
• Wat de dood ons leert over liefde

Het bericht Persoonlijk verhaal: hoe bereidt de stervende mens zich voor op de dood? verscheen eerst op Inspirerend Leven.