Weg uit het moeten

Religie als verstrikking en ontknoping

Godsdienstfilofoof en voormalig predikant Just van Es stelt de dubbele boodschap aan de orde die inherent is aan de beweringen van een godsdienst. In zijn boek Weg uit het moeten onderzoekt hij onder andere de verschillende betekenissen van het woord ‘geloof’. Religieus geloof  kan gemakkelijk ontaarden in een ‘heilig moeten’, en daar probeert Van Es ons van weg te leiden.

Hij refereert daarbij aan de double-bind, een term uit de psychologie die slaat op een paradoxale opdracht, zoals: wees spontaan! Ook het geloof brengt een dergelijke dubbelzinnigheid met zich mee. Enerzijds slaat zij op de spontane religieuze beleving, anderzijds op een moreel gebod. Geloof wordt in dit geval opgevat als een opdracht, een taak of een roeping en dit staat haaks op het ongrijpbare karakter van de individuele ervaring. Is hier een uitweg uit? Is er ruimte om de religieuze ervaring ter sprake te brengen, zonder dat ze tot norm wordt verheven? Of moeten we over dat waarover we niet kunnen spreken eenvoudigweg zwijgen?

De rol van taal

Als filosoof herken ik dat Wittgenstein hier relevant is voor de rol die de taal hierbij speelt. Interessant dat de auteur hierop ingaat. Het is duidelijk dat niet de beschrijvende taal van de wetenschap, maar de evocatieve taal van de metafoor beter past bij de geloofsbeleving. Of we daarmee weg raken uit het verstrikkende geloof zoals Van Es dit aanduidt, is voor mij de vraag. Sympathiek aan dit boek vind ik de gevoeligheid die de auteur aan de dag legt voor de meerduidigheid van de religieuze taal. Daarbij schuwt hij het niet te verwijzen naar Oosterse godsdiensten, waar de paradox een fundamentele rol speelt en geloof niet een vaststelling is maar een transformatieve weg.
Al lezende schoot me een uitspraak te binnen die me ooit had getroffen:

Het is goed om in een kerk geboren te worden,
maar niet goed er te sterven.

Weggaan uit het moeten betekent voor mij op weg gaan naar persoonlijke zelfbeschikking.

Dit boek is niet verkrijgbaar via de webshop, maar via deze link.
 

Sjaak Vane is relatietherapeut en filosoof.
Hij is co-auteur van o.a. Verdiep je relatie - levendig contact met je partner.