Nieuw licht op Vincent van Gogh

Vincent van Gogh is wereldberoemd, maar lang niet iedereen weet dat hij enkele jaren evangelist is geweest. Hij koos er pas later voor zijn roeping als schilder te volgen. Dat lijkt slechts een keuze voor een andere vorm geweest.

Nieuw boek

In een nieuw boek, Het evangelie volgens Vincent van Gogh, laat Anton Wessels zien hoe deze kunstenaar worstelde met de menselijke vragen van het waartoe en waarheen in het leven en hoe hij probeerde in zijn werk een boodschap over te brengen. Daarin voelde Van Gogh zich niet alleen staan en Wessels haalt dan ook vele geestverwante schrijvers en schilders naar voren.

Dit nieuwe, rijk geïllustreerde boek vertelt de boodschap van Vincent van Gogh in woord en beeld, onderverdeeld naar grote drie thema’s: Droevig maar altijd blijde, Van duisternis naar licht en De kunst van het leven. Het laat niet alleen de zoektocht van een gepassioneerd mens zien, maar toont tegelijk aan hoezeer Van Gogh geïnspireerd werd door zijn ‘medepelgrims’ op die weg.

Met een voorwoord van Louis van Tilborgh,

conservator van het Van Gogh Museum:

Van Gogh was een uitzonderlijk kunstenaar. Hij had weinig op met de genie-cultus, maar nog voor hij goed en wel wist hoe hij een penseel moest vasthouden, zette hij zich al af tegen regels en verhief hij persoonlijke expressie tot het hoogste goed. Hij was tegen ‘routine’, ‘conventie’ en trucs d’atelier, en zocht rücksichtslos naar karaktervolle kunst.

Niet iedere kunstenaar bezit een authentieke stem of weet die te ontwikkelen, maar het bijzondere aan Van Gogh was dat hij die al vroeg had – ook tot zijn eigen verbazing. Hij had nog niet de technische vaardigheden om die stem volledig tot zijn recht te laten komen, maar in zijn kunst school iets eigens, en dat gaf hem vertrouwen voor de toekomst.

Bijzonder is dat die eigen stem ook niet verloren ging toen Van Gogh tijdens zijn Parijse verblijf van stijl veranderde en hij zich de verworvenheden van het (neo-)impressionisme eigen maakte. Sterker nog, hij had sindsdien het gevoel dat hij steeds beter begreep wat die eigen smaak en artistieke persoonlijkheid inhield. Tot een heterogene, uniforme stijl leidde dat echter niet.

Binnen de grenzen van zijn eigen mogelijkheden zocht hij steeds naar interessante variaties en vernieuwingen. Dit experimenteren was hem op het lijf geschreven en kan niet los worden gezien van zijn gebrek aan publiek succes. Hij streefde elke dag opnieuw naar dat ene werk dat verschil zou gaan maken. Dat experimenteren bracht hem, zo weten wij nu, tot prestaties waarvan hij zelf de reikwijdte niet bevroedde.

Ongewoon kleurgebruik

Zijn talent school in zijn ongewoon felle, maar altijd harmonische kleurgebruik, dat pas goed opvalt als je zijn kunst naast die van anderen ziet. Even bijzonder zijn zijn ongewoon snelle en trefzekere schilderwijze met veel verf, zijn heldere composities die direct op het netvlies gegrift staan, zijn gedurfde streven om grafisch, tekenachtig te schilderen, en de ongekend korte tijd waarin hij zich het vak eigen maakte en een geheel nieuwe visie op kunst ontwikkelde.

Hoe belangrijk zijn schilderkunstige en vaktechnische kwaliteiten ook zijn, we doen Van Gogh tekort als we hem alleen daarop beoordelen. Hoe belangrijk de vorm voor hem ook was, hij was geen l’art pour l’art-kunstenaar. Hij is vaak getypeerd als een ‘religieuze realist’, en daar valt iets voor te zeggen.

Religieuze realist

Als jong kunstenaar raakte hij onder de indruk van het artistiek-religieuze programma van de Engelse schrijfster George Eliot. Zij vond dat de menselijke natuur ‘loveable’ was en dat je alleen iets leerde van ‘its deep pathos, its sublime mysteries’ door ‘living a great deal among people more or less commonplace and vulgar’. Zij veroordeelde het streven naar klassieke schoonheid niet, maar betoogde in haar Adam Bede:

‘let us love that other beauty too, which lies in no secret of proportion, but in the secret of deep human sympathy. (…) do not impose on us any aesthetic rules which shall banish from the region of Art those old women scraping carrots with their work-worn hands, those heavy clowns taking holiday in a dingy pot-house, those rounded backs and stupid weather-beaten faces that have bent over the spade and done the rough work of the world – those homes with their tin pans, their brown pitchers, their rough curs, and their clusters of onions.’

Van Gogh bleef dit humanistisch getinte realisme zijn leven lang trouw. Hij schilderde het liefst dingen van alledag waar het leven overheen was gegaan, om een uitdrukking van hem zelf te citeren. Hij had een voorkeur voor oude vrouwen boven jonge en schilderde in zijn Hollandse tijd ook graag stoffige vogelnesten. Later koos hij voor afgetrapte laarzen en uitgebloeide zonnebloemen, maar omdat hij toen al was uitgegroeid tot een trefzekere colorist, wordt de aandacht in die laatste stillevens eigenlijk meer getrokken door de vorm dan door het onderwerp. Die ervaring is zelfs zo sterk, dat het motief kan worden gezien als niet meer dan een excuus voor virtuoos schilderen. Deze opvatting is begrijpelijk, maar doet onvoldoende recht aan Van Gogh.

Zoeken naar de waarheid

Om de balans te herstellen moet zo nu en dan weer met kracht van argumenten gewezen worden op het religieuze, humanistisch getinte aspect van zijn kunst, en dit boek van Anton Wessels ontleent hieraan zijn bestaansrecht én zijn waarde. De schrijver geeft zijn eigen visie, en zo hoort dat ook: Van Goghs zoeken naar de waarheid in de kunst en het leven vraagt om een authentieke reactie.

Louis van Tilborgh

conservator Van Gogh Onderzoek bij het Van Gogh Museum

Anton Wessels

Het evangelie volgens Vincent van Gogh

uitgeverij Ten Have