Leer het landschap 'lezen'

Zet eens een andere bril op!

Het landschap 'lezen' is een methode om naar het landschap te kijken met vier verschillende brillen. Door die brillen - variatie in de bodem, kavelpatronen, seizoensgebonden verschijnselen en sporen van de rijke historie - lees je de samenhang in het landschap. Elk landschap heeft zijn eigen samenhang, zijn eigen verhaal, zijn eigen identiteit. Als de samenhang erg zwak is of flink verstoord, dan vinden we het landschap lelijk of verrommeld. Als de samenhang sterk is en we horen op veel plekken sterke verhalen, dan vinden we het bijbehorende landschap fraai.

Leesbaar landschap?

Twee winters geleden heb ik meegedaan aan een cursus Leesbaar landschap. Dertig boeren, burgers en buitenlui verdiepten zich in een spiksplinternieuwe methode voor landschapseducatie, ontwikkeld door de landschapsarchitecten Karina Hendriks en Derk-Jan Stobbelaar. Halverwege de cursus werden we aan het werk gezet om het verhaal weer door te geven aan anderen.

Sindsdien organiseer ik zeer regelmatig excursies en cursussen met de vierbrillenmethode van Leesbaar landschap.

De landschapstaal heeft erg veel letters

Als we kinderen de kunst van het lezen willen bijbrengen, schotelen we hun niet meteen de wereldliteratuur voor. We brengen hen eerst het alfabet bij en daarna werken we jarenlang aan de uitbreiding van hun woordenschat. Vervolgens komt de zinsbouw uitgebreid aan bod. Pas als de scholieren de grammatica voldoende beheersen, komt de literatuur op tafel, eerst de dunste novelles, daarna de lastigste pagina's uit de wereldliteratuur.

Als het gaat om landschapstaal ligt een vergelijkbare werkwijze voor de hand. De beeldspraak achter de term Leesbaar landschap verwijst naar een landschapsalfabet en naar een landschapsgrammatica. Je moet eerst het alfabet onder de knie krijgen, in feite de gemakkelijkste stap. Als je een nieuwe omgeving gaat verkennen, zoek je naar karakteristieke elementen. Je zoekt herkenningspunten, ankers, kenmerken die je helpen om je te oriënteren. Je gaat het landschap 'lezen'.

Landschapselementen zijn de onderdelen waaruit het landschap is opgebouwd: een laan, een weg, een weiland, een sloot, een dijk, een watermolen, een stoomgemaal, een kerktoren, een dorpsrand, een eendenkooi, enzovoorts. Het beheersen van de landschapsgrammatica is de tweede stap.

Alles draait om samenhang

Als we onze Nationale Landschappen en ons werelderfgoed van de Unesco-lijst op waarde willen schatten, moeten we oog hebben voor de diverse samenhangen in het landschap. Bij het verkennen en beoordelen van onze fraaiste en onze lelijkste landschappen heb je leesbrillen nodig om de samenhang te zien of juist het gebrek aan samenhang te ontdekken. Met vier leesbrillen zie je samenhang tussen letters.

De betekenis van een boek heeft alles te maken met de volgorde van de woorden, zinnen en hoofdstukken. Als je alle letters volstrekt willekeurig op volgorde zet, is de kans klein dat het een boeiend verhaal of een spannend boek oplevert. Alles staat of valt met de samenhang tussen de letters die woorden en zinnen vormen.

Dat is bij een landschap precies hetzelfde. Een fraai landschap zit boordevol samenhang. De betekenis van een landschap is te lezen in de samenhang tussen de onderdelen. Als je ergens een laan ziet, kun je je altijd afvragen wat die laan over de desbetreffende plek zegt. Wat zeggen de bomen over het seizoen? Wat zegt de boomsoort over de bodem? Waarom zijn de bomen nu juist hier op een rij gezet? Wat zegt de laan over de geschiedenis van de plek?

De vierbrillenmethode

De methode Leesbaar landschap is gebaseerd op het zoeken naar zichtbare samenhangen met ondergrond, functionaliteit, seizoen en historie in het landschap.

Met de verticale bril kijk je naar de variatie in de bodem. Overgangen tussen verschillende grondsoorten en een reliëfrijke omgeving leveren doorgaans gevarieerde landschappen op.

Met de horizontale bril kijk je bijvoorbeeld naar de verkaveling. Een gevarieerd landschap heeft doorgaans een bijzonder patroon van wegen en sloten.

Met de seizoensbril kijk je naar het jaarverloop, want een gevarieerd landschap ziet er iedere maand anders uit. De kleur van de bomen, de grasmat en de rietkragen varieert van seizoen tot seizoen.

Met de historische bril let je op de ouderdom van gebouwen, lanen en andere beplantingen. Gevarieerde landschappen herbergen doorgaans vrijwel overal sporen van een rijke historie.

De vierbrillenmethode van Leesbaar landschap is een prachtige kapstok voor een landschapsgids die veel te vertellen heeft. De verticale bril is de tegenhanger van de horizontale bril. De seizoensbril raakt de variatie op de korte termijn en de historische bril de ontwikkelingen in de loop der eeuwen.

Discussiëren over ingrepen in het landschap

De methode Leesbaar landschap is eveneens bruikbaar om met elkaar over kwaliteiten in het landschap te discussiëren. Is de geplande ingreep gunstig voor het landschap? Is een bepaalde ontwikkeling goed of niet? Wordt de samenhang daardoor sterker of zwakker? Je hoeft voortaan niet meer terug te vallen op de subjectieve uitspraak dat je iets nu eenmaal mooi of lelijk vindt. Je kunt teruggrijpen op de kwaliteiten van het landschap, op kernkwaliteiten, op aspecten waar het in de landschapstaal echt om draait: is het nieuwe landschap beter leesbaar?

De vier leesbrillen vullen elkaar prima aan. We zien steeds hetzelfde landschap, maar steeds vanuit een ander perspectief. Hierdoor ontstaat een completer en rijker beeld van delen van het landschap, maar ook van het geheel. Hoe beter de samenhang tussen de vier invalshoeken zichtbaar is, hoe sterker de identiteit van het landschap en dat hangt samen met onze waardering. Als de samenhang zwak is of verstoord, dan ervaren we een landschap doorgaans als lelijk.

In verrommelde stadsranden en in saaie nieuwbouwwijken kun je doorgaans bar weinig vertellen over het natuurlijke reliëf in de ondergrond of over de oorspronkelijke verkaveling, maar als de zichtbare samenhang sterk is, vinden we het bijhorende landschap doorgaans erg fraai. Bij de molens van Kinderdijk en op Schokland kun je veel vertellen over hoogteverschillen, over patronen in wegen en watergangen, over het jaarverloop en over de geschiedenis.

Bij wijze van voorbeeld: Nationaal Landschap Arkenheem-Eemland

Als het gaat om het Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland, kun je eveneens op veel plekken sterke verhalen vertellen. Deze streek heeft niet voor niets het etiket nationaal landschap gekregen.

De polders aan weerszijden van de Eem zijn fraaie voorbeelden van het slagenlandschap. De smalle percelen zijn van elkaar gescheiden door kaarsrechte sloten. De bodem bestaat uit klei op veen. Zo'n waterrijke bodem is in feite alleen geschikt voor de teelt van grasland en dus voor rundveehouderij.

Op zaterdag 20 juni, de Dag van het Landschap, is er een grote publieksmanifestatie in Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland. Deze dag heeft het motto 'Leesbaar landschap' meegekregen. Ik sta met mijn vier leesbrillen bij geitenboerderij Breevoort in Hoogland-West. Op nog tien andere locaties staan gidsen klaar om alle bezoekers leesbrillen mee te geven.

Zie voor het programma van de Dag van het Nationaal Landschap in Arkemheen-Eemland het agenda-item voor zaterdag 20 en zondag 21 juni, of www.arkemheen-eemland.nl

Bron: Kees de Heer