Is het Humanistisch Verbond anti-religieus?

'Zonder uw steun is het humanisme aan de goden overgeleverd' luidt de slogan van het Humanistisch Verbond. Deze roept bij sommige mensen vragen op. Zijn humanisten antireligieus? 

Directeur van het Humanistisch Verbond Ineke de Vries lichtte op 6 mei tijdens een dispuut met kerken in Zutphen de slogan toe. ‘Het humanisme niet aan de goden overlaten betekent kritiek leveren op ideologieën en uitgangspunten die de vrijheid van anderen inperken.’

Dispuut in Zutphen

De directeur van het Humanistisch Verbond Ineke de Vries sprak voor ongeveer zestig aanwezigen een lezing uit. Ze deed dit op uitnodiging tijdens het dispuut van een twee Zutphense kerken (RK en Protestants) die onder de naam Zin in Zutphen het gesprek aangaan met vertegenwoordigers van niet-religeuze levenschouwingen, zoals het Humanistisch Verbond. De aanwezigen waren voornamelijk vrijzinnig religieuzen, maar er waren ook leden van het Humanistisch Verbond aanwezig.

De bijdragen van De Vries werd zeer gewaardeerd.

Geluid religies klinkt steeds harder

Ineke de Vries startte de lezing met de rol van religie in onze samenleving. Wat bedoelen we als we in ons radiospotje zeggen dat het geluid van religies steeds vaker en harder klinkt?

‘De rol van religie in onze samenleving is aan het verschuiven op een complexe manier. Op zijn minst kan gezegd worden dat religie vaker onderdeel is van politieke en morele vraagstukken. Het humanistisch Verbond laat van zich horen als ze ziet dat religies ofwel een aparte status claimen, ofwel bepaalde voor het humanisme belangrijke waarden niet respecteren.’

De Vries noemt een aantal voorbeelden daarvan.

‘Er zijn ministers die vinden dat onze samenleving zonder religieuze waarden tot desintegratie leidt. Er zijn ambtenaren die vinden dat religieuze overtuigingen zwaarder wegen dan gelijkheid voor de wet. Er zijn moslims en christenen die met een beroep op hun religie anderen discrimineren, die met een beroep op hun godsdienst de ongelijkheid tussen man en vrouw in stand houden. Er zijn stromingen in de islam die individuen niet toestaan afstand van de religie te nemen en daarmee de individuele vrijheid beknotten. Er zijn artsen die niet doorverwijzen naar een andere arts op het moment dat ze gewetenbezwaren hebben bij een terechte euthanasie-aanvraag.'

Het Humanistisch Verbond is niet antireligieus

Dit alles betekent niet dat het Humanistisch Verbond antireligieus is.

‘Wij streven er niet naar de samenleving onreligieus of ongodsdienstig te maken. Het Humanistisch Verbond komt op voor de belangen van ongodsdienstigen als dit nodig is. De kern van onze levensbeschouwing is de mens, diens vrijheid, een menswaardige samenleving en het ideaal van een mooi en goed leven, hier op aarde. Deze waarden zijn ook terug te vinden in andere levensbeschouwingen.Humanisten werken dan ook samen met andere religies. Met name op de sociale agenda.'

Bezinning op de relatie tussen humanisme en religie

Het Humanistisch Verbond bezint zich voortdurend op de relatie tussen humanisme en religie, tussen humanisme en atheïsme en haar eigen rol daarin.

‘Het humanisme was een vrijzinnige interpretatie van religieuze bronteksten en een vrije omgang met religie. Na de WO II is het humanisme steeds meer een atheïstische levensbeschouwing geworden, waarin niet zozeer de interpretatie van God, maar de mens zelf centraal staat.'

Uitgangspunten van het humanisme

Er is een aantal uitgangspunten belangrijk voor het Humanistisch Verbond. Dat zijn:

De waarde van individuele vrijheid;

De waarde van de vrijheid van meningsuiting;

De waarde van redelijkheid en rationaliteit;

De waarde van gelijkheid en rechtvaardigheid.

Gelijkheid

Met name gelijkheid is een belangrijke waarde.

‘Wat iemands achtergrond is, welke religie of levensbeschouwing hij of zij heeft, of het om een man of vrouw gaat, een oudere of jongere, een homoseksueel, heteroseksueel, biseksueel of transseksueel, het heeft geen enkel effect op de gelijke waarde van het individu. Iedereen die op basis van zijn eigen overtuiging meent dat deze gelijkwaardigheid niet bestaat of niet zou moeten bestaan, botst met het humanisme.’

Vrijheid van meningsuiting en religiekritiek

Maar ook individuele vrijheid, onder meer de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van religie en levensbeschouwing zijn belangrijk. Daarbij moet religiekritiek mogelijk zijn.

‘Religie is geen domein dat buiten het debat staat. Dit uitgangspunt staat onder druk. Niet alleen door religieus fundamentalisme, maar ook door het kabinet. Godslastering wordt weliswaar uit het Wetboek van Strafrecht gehaald, maar het is onbekend welke wettekst we ervoor terug krijgen. Belangrijker dan godslastering is de wijze waarop sommige godsdienstigen hun eigen religie interpreteren. Als deze interpretatie, bijvoorbeeld op het gebied van man-vrouwverhoudingen of homoseksualiteit - botst met humanistische uitgangspunten van bijvoorbeeld gelijkheid, dan mogen en moeten we daar iets over zeggen.

Het humanisme niet aan de Goden overlaten betekent hier: door ons als onjuist ervaren situaties niet op hun beloop laten, maar het thema aansnijden.'

Angst voor polarisatie

Ingewikkelder is de vraag of we met onze ledenwerfcampagne niet meedoen met een polarisatie de samenleving onder druk zet. Met name deze vraag speelt onder humanisten.

‘De polarisatie waar het over gaat, is uiteraard die tussen allochtonen en autochtonen, met name tussen allochtonen van islamitische afkomst en autochtonen. Wekken we met onze reclameslogan en onze campagne niet de angst voor moslims op? We hebben gemerkt dat onder humanisten levende angst voor polarisatie kan uitmonden in zichzelf tolerant noemende stilte, ook als een kritisch geluid nodig is. Ik vind het zelf buitengewoon intolerant om er meteen vanuit te gaan dat religieuze individuen niet met een kritische vraag kunnen omgaan. Waarom zou een willekeurige VVD’er er wel tegen kunnen als ik zijn economisch liberalisme kritiseer, maar zou een willekeurige moslim of christen er niet tegen kunnen als ik zijn of haar koran of bijbelinterpretatie kritiseer?

Ook ik ben bang voor polarisatie. Ik versta daar onder dat je mensen niet meer als individu behandelt maar als groep. Polarisatie betekent dat je de pluriforme samenleving opdeelt in twee te groepen: de goeden en de slechten. Niets is meer strijdig met het humanisme dan dat. Onze slogan luidt dan ook niet: Zonder u is het humanisme aan de Moslims of aan de Christenen overgeleverd. Met ‘Goden’ wijzen we niet naar bepaalde groepen of individuen. We wijzen ermee naar niet meer te bevragen ideeën, niet te bekritiseren uitgangspunten, niet vrij te interpreteren ideologieën die de vrijheid van anderen inperken. Dat zijn de Goden waar we kritiek op leveren.'

Niet-religieuze goden

De Vries noemde tenslotte nog een niet-religieuze god waar het Humanistisch Verbond zich zorgen over maakt: het model van economische groei. Dit lijkt in strijd met het humanisme.

'Economische groei is een onbevraagbaar, niet serieus te bekritiseren en niet vrij te interpreteren ideaal geworden. Het humanisme is een streven naar ontwikkeling, sociale rechtvaardigheid, eerlijke kansen en het streven naar een zinvol leven. Het is de vraag of het huidige economische model niet diepgaand in strijd is met deze idealen.’

Meer kijken, luisteren en lezen over humanisme kun je op de website van het HV.