De les van Solon

De grootste zegen die de natuur de mens heeft geschonken is een tijdige dood

en het aantrekkelijkste aspect daaraan dat ieder hem zichzelf kan bezorgen

Plinius Major  (28:9)

Croesus staat op de brandstapel. De machtige koning, eens ervan overtuigd dat hij de gelukkigste mens was die op aarde rondliep, wordt nu op gruwelijke wijze ter dood gebracht door Cyrus, de vorst tegen wie hij is opgetrokken maar die hem heeft overwonnen. In zijn nood roept Croesus:

“Ach Solon, Solon!"

Nieuwsgierig geworden vraagt Cyrus hem wie Solon is.

“Het is de man met wie alle vorsten zouden moeten praten,’’ zegt Croesus. Cyrus wil er meer van weten en geeft opdracht Croesus van de brandstapel te halen. Maar het is te laat, men kan de vlammen niet meer doven.

In zijn wanhoop roept Croesus de god Apollo aan. Een onweer barst los en zware regens doven de vlammen. Cyrus, door dit gebeuren ervan overtuigd dat Croesus niet echt een slecht mens kan zijn, schenkt hem genade en vraagt verder naar Solon.

Het grootste geluk: een goede dood

Ooit heeft Croesus de wijze Solon uit Athene naar zijn hof gehaald omdat hij van hem bevestigd wilde krijgen dat hij, rijk en machtig, de gelukkigste mens op aarde was. Dat was hij niet, volgens Solon. ‘’Wie dan wel?” vraagt de verontwaardigde Croesus.

Solon noemt dan de naam van een Griek, Tellus,  die veel plezier heeft gehad van zijn kinderen en zijn kleinkinderen en eervol stierf in een veldslag ter verdediging van de Griekse vrijheid.

Of hij dan de gelukkigste na Tellus was?

Nee, dat bleken twee sterke Griekse jongemannen te zijn, die bij ontstentenis van de benodigde ossen, zelf de kar hadden getrokken om hun oude moeder naar het Herafeest te brengen. De dankbare moeder had de Godin de hoogste zegen voor haar zonen afgesmeekt. Deze legden zich na hun inspanning ter ruste en overleden in hun slaap. Een goede dood: dat was de hoogste beloning voor een mens!

Solon had Croesus duidelijk gemaakt dat je pas kunt oordelen over het geluk van een mens als je weet hoe zijn einde is geweest. Teleurgesteld stuurt Croesus de Griekse wijze weg van zijn hof te Sardes. Maar zijn les herinnert hij zich maar al te goed als het hem heet onder de voeten wordt en die redt hem zelfs zijn leven…

Geluksboeken gaan niet over de dood

Dit is een tijd van streven naar geluk. Wie heeft niet een of meer boeken van een geluksgoeroe in zijn kast staan of in elk geval in de boekwinkel in handen gehad. De gelukswetenschap bloeit…

In de filosofie wordt dit geluksstreven opgenomen in een grotere en eerbiedwaardige traditie; de filosofie van de levenskunst, die zijn wortels heeft bij filosofen als Aristoteles en misschien het meest pregnant is geformuleerd door Epicurus, wiens naam vaak zo onterecht in verband wordt gebracht met ongeremd genieten, terwijl hij juist sobere genoegens voorstond. Op hem kom ik in een volgend artikel terug.

Helaas houden de filosofen die in onze tijd de levenskunst onder de aandacht brengen, die pleiten voor het vormgeven van het eigen bestaan, zich niet of nauwelijks bezig met reflectie op het levenseinde. Zeker, sommigen onder hen wijzen op de tijdelijkheid van ons bestaan en manen ons goed en bezonnen gebruik te maken ervan. Maar de wijze waarop onze eindigheid zich concretiseert in onze laatste fase en ons levenseinde zelf, onze dood, daar wordt niet al te veel over gezegd. Laat staan dat de filosofen van de levenskunst ons aansporen er eens over na te denken of we dat concrete einde niet ook tot onderwerp willen maken van reflectie en vormgeving. En dat is onzorgvuldig, het is een gebrek aan zelfzorg, waar de filosofie van de levenskunst ook zeer de nadruk op legt; zorgen voor jezelf, vooral op mentaal gebied.

Je  kan daar tegenin brengen dat deze zorg er, ten opzichte van je dood, in zou kunnen bestaan, dat je de dood leert aanvaarden, dat je je eigen concrete overlijden accepteert in de vorm waarin het zich voordoet. Je zou dat een  religieuze levenshouding kunnen noemen. Je zou daarover kunnen zeggen dat deze misschien wel de meest passende is bij een gebeuren dat zich zo onttrekt aan onze invloed: wie weet hoe zijn einde zal zijn?  Kan men zich niet het beste oefenen in het besef dat dingen gebeuren zoals ze moeten gebeuren en dat dat de Goddelijke orde der dingen is?

Maar wat is de goddelijke orde. De stoïcijnse filosofen, die nog voor het christendom dit begrip in zich opnam, de goddelijke orde zagen in alles wat bestond en zich voordeed, waren tegelijkertijd voorstanders van zelfmoord, als het leven daartoe aanleiding gaf. Ik kom ook daar in een volgend artikel uitvoerig op terug.

Goddelijke orde verstoord?

Maar is de goddelijke orde der dingen niet al lang door ons danig verstoord?  En is een van de gevolgen daar niet van dat wij mogelijk veel langer leven dan  ”de bedoeling’’ is?

Een 80-jarig familielid van mij is net geopereerd. Heeft  vier bypasses gekregen. Zonder deze ingreep had hij nog hoogstens een jaar te leven. ‘’Nu kan hij wel weer tien jaar mee’’, roept zijn enthousiaste veel jongere levenspartner. ‘’We gaan nog allemaal leuke dingen doen’’

Ik gun het hem. Ik hoop dat hij bij zinnen blijft en dat na zijn hart nu niet zijn hersens het laten afweten. Maar ik heb het gevoel dat met dit soort ingrepen ‘de Goddelijke orde’’ op zijn zachtst gezegd wordt opgerekt.

Wij leven – omdat de mogelijkheden ertoe nu eenmaal bestaan – veel langer dan ooit het geval is geweest maar hebben daardoor ook een grotere kans dat onze laatste levensperiode getekend wordt door afhankelijkheid, afname van geestelijke vermogens, langdurige ziekten die niet meer zoals vroeger tot snelle dood leiden.

Ik schreef ‘’omdat de mogelijkheden daartoe bestaan’’ maar de vraag is of we hier wel van ‘’mogelijkheden’’ kunnen spreken. In elk geval niet in de vorm van ‘’keuzemogelijkheden’’. Ik bedoel dat het niet voor de hand liggend is, ja dat het bijzonder moeilijk is om de mogelijkheden tot verlenging van ons leven die de medische wetenschap en de verzorgingsinstituten bieden ter ontgaan, om die af te wijzen. Het is, ook voor mensen op leeftijd, ongebruikelijk levensverlengende maatregelen die worden aangeboden te weigeren.

Dit betekent dat wij meer dan vroeger de kans hebben op een levensperiode van een aantal jaren waarin wij minder of geen kans hebben op een leven in de vorm die de filosofie van de levenskunst op het oog heeft. Is het leven nog wel de moeite waard als het geen goed leven is?

Hoort het dan niet bij de levenskunst om het te beëindigen als je er geen prijs meer op stelt?

Jezelf een gelukkige dood bezorgen, is daar iets mis mee?

Lees ook: Leven zonder angst voor de dood

en surf naar www.levenzonderangstvoordedood.nl