Bomen met een eigen gilde

Jeneverbessen passen bij de winter. Het zijn heel traaggroeiende, robuuste struiken, die zeker onder sneeuw grillige vormen kunnen aannemen en een hele mystiek met zich dragen. Ze zijn in Nederland zeldzaam geworden, maar in 'mijn achtertuin', de Sallandse heuvelrug, zijn ze nog volop te bewonderen. Ga eens een wandeling maken waar je ze als oude helden kunt bekijken.

Witte wieven

De geheimzinnige struiken op eenzame heidevlakten lijken gemaakt voor de koude, donkere dagen met sneeuw en ijs. Rond de laatste ijstijd waren ze hier veelvuldig aanwezig.
Jeneverbes (Juniperus communis) is een tot enkele meters hoge struik of kleine boom met uiteenlopende groeivormen, die heel oud kan worden. Omdat ze vaak ook op begraafplaatsen aangeplant zijn en heel grillige gestalten kunnen aannemen, zijn het (in Noord-Nederland) ideale plaatsen voor 'witte wieven'. Witte wieven worden vaak in verband gebracht met heksen of spoken, maar worden ook wel in verband gebracht met moerasvrouwtjes, feeën of elfen.

Jeneverbesgilde

De Jeneverbes behoort tot de naaldbomen. Ontkiemen doet hij alleen in tot rust gekomen kale zandverstuivingen. Helaas zijn deze omstandigheden weinig meer voorhanden en verjonging treedt dan ook nauwelijks meer op. De soort is nu beschermd en mag zich zelfs verheugen in een speciaal Jeneverbesgilde.
De zeldzaamheid en geheimzinnigheid die aan deze soort kleven, dragen ongetwijfeld bij aan de populariteit, al zullen ook de sterk aromatische bessen een rol spelen. Ze verlenen smaak aan jenever en worden gebruikt bij de bereiding van verschillende gerechten, zoals in zuurkool. Zelf proefde ik wel eens een rijpe bes van een struik, maar …. mijn smaak was het niet!
 

Herstel

Uit onderzoek aan de Wageningen Universiteit bleek dat de vitaliteit van de nederlandse populaties hard achteruit zou gaan door gebrek aan kieming van jonge jeneverbessen. Door de aanplant van naaldbossen op de open heidevelden is de langzaam groeiende jeneverbes in de verdrukking gekomen. Wegkappen van bomen die het licht weghouden bij de struik, is een goed werkend middel gebleken.
Het verbluffende herstelvermogen is op de Sallandse Heuvelrug te zien. Na vijf tot tien jaar staan hier weer gezond ogende exemplaren in een open terrein en zijn ook jonge plantjes te vinden (zij het nu onder een sneeuwdek verstopt).

Wandelen met een notitieboekje

In ons natuurpark zijn de jeneverbessen wel allemaal zorgvuldig in kaart gebracht, maar omdat de soort beschermd is blijft het zinvol deze goed te volgen. Jeneverbes maakt daarom ook deel uit van het verspreidingsonderzoek van FLORON waarin de landelijke verspreiding van ruim 150 soorten in kaart worden gebracht. Wie plannen maakt voor een winterse wandeling over heidevelden en stuifzanden kan dus heel goed zijn notitieboekje meenemen.

Voor meer informatie over het verspreidingsonderzoek of meldingen bij FLORON: www.floron.nl (onder ‘tellen’)