Bepaal zelf je koers

Er zijn van die boeken die je leven veranderen. ‘De 7 eigenschappen van effectief leiderschap’ van Stephen Covey is er zo een voor mij. Er is een leven ‘voor’ en ‘na’. De waterscheiding : 1 simpel zinnetje.

Het zinnetje dat zo’n enorme impact had is eigenlijk helemaal niet bijzonder. Sterker nog, ik had het in veel andere boeken in andere woorden ook gelezen. Maar het was nooit verder gekomen dan mijn hoofd. Maar deze keer kwam het binnen en zette het de boel volledig op z’n kop. Het zinnetje luidde:

‘Tussen stimulus en respons ligt de menselijke vrijheid om te kiezen.’

Voor het eerst zag ik een mogelijkheid om een moeizame relatie die al een leven lang duurde, vlot te trekken. 

Pavlov-effect
Het plaatje dat erbij stond maakte in 1 klap duidelijk hoe het zat.. Twee woordje: stimulus en respons, en daartussenin een grote pijl. De suggestie die daarvan uitging: als er een actie plaatsvindt, volgt er als vanzelfsprekend een reactie. Het Pavlov-effect: we zijn zo geconditioneerd dat we op een bepaalde manier reageren op een prikkel, altijd en volkomen automatisch, zonder ons af te vragen of die reactie nog wel effectief is, en zonder in staat te zijn die reactie te veranderen.

IJzige wapenstilstand
Dat herkende ik wel. De moeizame verhouding met een belangrijk familielid (laten we hem X noemen) was in de loop der jaren een bron van woede, frustratie en verdriet geweest. Alle pogingen om het uit te praten waren op niets uitgelopen en na veel gedoe hadden we een soort status quo bereikt die op z’n best beschreven kon worden als een ijzige wapenstilstand. In de praktijk kwam het erop neer dat we elkaar volkomen negeerden als we elkaar op familiefeestjes ontmoetten. Dat leek volwassen en effectief. Maar dat was de oppervlakte. Onder de oppervlakte was ik na elke ontmoeting volkomen stuk, omdat ik steeds opnieuw in een oud gevoelspatroon schoot als ik hem zag. Daar kostte heel veel energie en maakte dat ik buitengewoon ontevreden was met mezelf. Waarom liet ik mijn gevoel zo ontzettend door deze man beheersen? Waarom leek het of alles wat ik in ruim 40 jaar geleerd had, als sneeuw voor de zon verdween in zijn aanwezigheid waardoor ik me steeds opnieuw klein en nietig voelde?

Reactief gedrag
Dat alles schoot door mijn hoofd bij het plaatje van Covey. En ik verstijfde bij het onderschrift, want daar stond in grote letters: REACTIEF MODEL. En ineens besefte in volle omvang de aard van mijn gedrag. Ik reageerde op X steeds opnieuw op dezelfde manier. Ik liet HEM bepalen hoe ik mij voelde. Onmachtig om het patroon te doorbreken. Dacht ik…..
Maar wat schreef Covey? Er zit ruimte tussen stimulus en respons! Ook al heb je 1000 keer op een bepaalde manier gereageerd, je heb altijd de vrijheid om het de 1001ste keer anders te doen. Jij bepaalt zelf in welke mate alles wat er gebeurt jou raakt of niet. Zoals Eleanor Roosevelt ooit zei: “Niemand kan jou kwetsen zonder jouw instemming.” Of Gandhi: "Iemand kan alleen je zelfrespect afnemen als jij het hem geeft."

Van automatisme naar keuze
En daarmee kwam mijn gedrag ineens in een ander daglicht te staan. Niks automatisme. Keuze! Er loopt niet automatisch een lijn van A naar B. Je komt alleen bij B uit als jij die kant opstuurt. En als je die kan niet uit wilt, moet je je koers wijzigen. En dat kan ook, want niemand anders dan jij zit aan het roer!
Ik herinner me dat ik een hele poos naar dat plaatje heb zitten staren terwijl de woorden in mijn hoofd doorzongen: er zit ruimte tussen stimulus en respons, en in die ruimte heb jij de gelegenheid om je respons te kiezen.
Ineens lag de toekomst open. Wat je vandaag bent, daar heb je gisteren voor gekozen. Dat besef is wel even slikken. Kennelijk had ik het grootste deel van mijn verleden in de relatie met X de verkeerde keuzes gemaakt. Maar niets belette me om het morgen anders te doen. Dat was een bevrijdend inzicht.

Naar de zijlijn
Inmiddels heb ik X heel bewust naar de zijlijn van mijn leven gerangeerd. Niet vanuit boosheid, onmacht en frustratie, maar omdat ik ervoor gekozen heb geen energie meer te verliezen aan deze relatie.
En inmiddels herken ik mij in het plaatje op de volgende bladzij: Nog steeds twee pijlen van stimulus naar respons, maar daartussenin een grote lege ruimte met een prachtig woord:

Keuzevrijheid

Dat is de kern van de eerste eigenschap van Covey: wees pro-actief!